ရာသီစောလာခြင်း (Early Puberty) - သိပ္ပံ၊ လူမှုရေးနှင့် လူငယ်များ၏ စိန်ခေါ်မှု

နိဒါန်း (Introduction)

ဟယ်လို! ထက်ရဲ့ စာဖတ်ပရိသတ်တို့ရေ...

ဒီနေ့ ထက် ပြောပြချင်တဲ့အကြောင်းအရာကတော့ နည်းနည်းလေး serious ဖြစ်တဲ့၊ ဒါပေမဲ့ အရမ်းအရမ်းကို သိထားသင့်တဲ့ ခေါင်းစဉ်တစ်ခုအကြောင်းပါ။ ခေါင်းစဉ်ကိုမြင်ပြီး တချို့က "အယ်... မိန်းကလေးကိစ္စတွေပဲ" ဆိုပြီး ကျော်သွားဖို့တော့ မလုပ်နဲ့နော်။ အထူးသဖြင့် ယောက်ျားလေးတွေရော၊ မိဘတွေရော၊ ဆရာဆရာမတွေရော... အားလုံးအတွက် အရမ်းအရေးကြီးတဲ့ အကြောင်းအရာမို့လို့ပါ။ ထက်က ဒီကိစ္စကို ရှုထောင့်ပေါင်းစုံကနေ မြင်သလို ချပြသွားမှာမို့လို့ စိတ်ဝင်စားဖို့တော့ အာမခံပါတယ်နော်။ ကဲ... ဟိုဟိုဒီဒီလျှောက်ပြောမနေတော့ဘူး။ ဒီနေ့ထက်ပြောမယ့် topic ကတော့... "ရာသီစောလာခြင်း" ဒါမှမဟုတ် English လိုဆိုရင်တော့ Early Puberty ဒါမှမဟုတ် ပိုတိတိကျကျပြောရရင် Precocious Puberty အကြောင်းပဲဖြစ်ပါတယ်။

ထက်တို့ငယ်ငယ်ကဆိုရင်လေ... အပျိုဖြစ်တယ်ဆိုတာ ၈ တန်း၊ ၉ တန်းလောက်မှ ကြားရတဲ့ကိစ္စ။ ကိုယ့်အစ်မတွေ၊ အဒေါ်တွေခေတ်ကဆို ပိုတောင်နောက်ကျသေးတယ်။ ဒါပေမဲ့ အခုခေတ်မှာ ကြည့်လိုက်ပါဦး။ ကိုယ့်ရဲ့မောင်နှမဝမ်းကွဲထဲက ညီမလေးတွေ၊ အိမ်နီးနားချင်းက ကလေးမလေးတွေ ၃ တန်း၊ ၄ တန်းလောက်နဲ့ ရာသီသွေးစမြင်ကြပြီ။ "OMG! She is just a baby!" လို့ အော်လိုက်ချင်စရာကောင်းလောက်အောင်ကို ငယ်ငယ်လေးတွေနဲ့ အရွယ်ရောက်လာကြတာကို ထက်တို့အားလုံး မျက်မြင်ကိုယ်တွေ့ကြုံနေရတာပါ။

ဒါဟာ ရိုးရိုးလေး "ခေတ်ကြီးက ပြောင်းလဲလာလို့ပါ" ဆိုပြီး ပစ်ထားလို့ရတဲ့ ကိစ္စမဟုတ်ပါဘူး။ သူ့ရဲ့နောက်ကွယ်မှာ သိပ္ပံ၊ ဇီဝဗေဒ၊ ကျန်းမာရေး၊ လူမှုရေးနဲ့ သမိုင်းအကြောင်းအရာတွေ အများကြီးချိတ်ဆက်နေပါတယ်။ ဘာလို့ ဒီလိုဖြစ်လာရတာလဲ။ ဒီလိုစောပြီးအရွယ်ရောက်လာတာက ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် (body) နဲ့ စိတ် (mind) အပေါ်မှာ ဘယ်လိုသက်ရောက်မှုတွေရှိလဲ။ လူ့အဖွဲ့အစည်းကရော သူတို့ကို ဘယ်လိုမြင်လဲ။ ဒီမေးခွန်းတွေရဲ့အဖြေကို ထက်နဲ့အတူတူ လိုက်ရှာကြည့်ရအောင်နော်။ ကဲ... စလိုက်ရအောင်!

________________________________________

အပိုင်း (၁) - သိပ္ပံ၊ ဇီဝဗေဒနှင့် ကျန်းမာရေး ရှုထောင့် (The "What" and "Why")

ကဲ... ပထမဆုံးအနေနဲ့ သိပ္ပံနည်းကျကျလေး အရင်ဆုံးလေ့လာကြည့်ရအောင်။ ရာသီလာတယ်ဆိုတာ ဘာလဲဆိုတာကို အရင်ရှင်းပြမယ်နော်။ တချို့က ဒါကို "ညစ်ပတ်တဲ့အရာ" တို့ "ရှက်စရာ" တို့လို့ထင်နေကြတုန်းပဲ။ No! Absolutely not! ဒါဟာ အမျိုးသမီးတစ်ယောက်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်က အရမ်းကို အံ့ဩဖို့ကောင်းပြီး ကျန်းမာနေတယ်ဆိုတဲ့ သက်သေတစ်ခုပါ။

ရာသီစက်ဝန်းဆိုတာ ဘာလဲ? (What is Menstrual Cycle?)

ရိုးရိုးရှင်းရှင်းပြောရရင်လေ... မိန်းကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ သားအိမ် (uterus) က လစဉ်လတိုင်း "ကဲ... ဒီလတော့ ဧည့်သည်လေး (သန္ဓေသား) လာရင် ကြိုဆိုဖို့ အခန်းပြင်ထားမှ!" ဆိုပြီး သားအိမ်နံရံ (endometrium) ကို သွေးကြောတွေ၊ အာဟာရတွေနဲ့ ထူထဲလာအောင် ပြင်ဆင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီလမှာ ကိုယ်ဝန်မဆောင်ဖြစ်ခဲ့ဘူးဆိုရင် "အိုး... ဧည့်သည်မလာတော့ဘူးပဲ။ ဒီအခန်းအလှဆင်ထားတာတွေ မလိုတော့ဘူး။ အကုန်ရှင်းထုတ်ပြီး နောက်လအတွက် အသစ် ပြန်ပြင်မယ်" ဆိုပြီး အဲဒီထူထဲနေတဲ့ သားအိမ်နံရံလေးတွေကွာကျပြီး သွေးနဲ့အတူ ခန္ဓာကိုယ်ထဲကနေ စွန့်ထုတ်လိုက်တာကို "ရာသီလာတယ်" လို့ခေါ်တာပါ။ It's literally the body's monthly renovation project. Pretty cool, huh?

နောက်ကွယ် (Behind the Scenes) က ဟော်မုန်း သံစုံတီးဝိုင်း

ဒီ renovation project ကြီးကို ဘယ်သူတွေကဦးဆောင်နေတာလဲ? အဓိကတရားခံကတော့ ဟော်မုန်း (hormones) တွေပါပဲ။ ဦးနှောက်ထဲက Hypothalamus ဆိုတဲ့ gland က "ကဲ... show စဖို့ အချိန်တန်ပြီ!" ဆိုပြီး Gonadotropin-releasing hormone (GnRH) ဆိုတဲ့ signal ကိုလွှတ်လိုက်တယ်။ အဲဒီ signal ကို သူ့အောက်က Pituitary gland ကရတာနဲ့ Luteinizing hormone (LH) နဲ့ Follicle-stimulating hormone (FSH) ဆိုတဲ့ ဟော်မုန်းနှစ်မျိုးကို ထုတ်လွှတ်ပြီး သားဥအိမ် (Ovaries) တွေကို အချက်ပေးလိုက်တယ်။ သားဥအိမ်တွေက အဲဒီအချက်ကိုရတာနဲ့ Estrogen နဲ့ Progesterone ဆိုတဲ့ female hormones တွေကိုထုတ်ပြီး သားအိမ်နံရံကို ထူထဲစေတာတို့၊ သားဥကြွေစေတာတို့ လုပ်ဆောင်ကြတာပါ။ ဒီ ဟော်မုန်းတွေအားလုံးဟာ သံစုံတီးဝိုင်းတစ်ခုလို ချိတ်ဆက်ပြီး အလုပ်လုပ်နေကြတာပါ။ တစ်ခုခုမှားသွားတာနဲ့ တီးလုံးတွေ ကမောက်ကမဖြစ်ကုန်ရော။

အရွယ်စောတယ်ဆိုတာ ဘယ်အရွယ်ကိုပြောတာလဲ? (What is Precocious Puberty?)

ဆေးပညာအရဆိုရင်တော့ မိန်းကလေးတစ်ယောက်ဟာ အသက် ၈ နှစ်မတိုင်ခင်မှာ ရင်သားစတင်ဖွံ့ဖြိုးတာ၊ ဆီးခုံမွှေးစပေါက်တာလိုမျိုး အရွယ်ရောက်ခြင်းလက္ခဏာတွေပြပြီး အသက် ၁၀ နှစ်မတိုင်ခင်မှာ ရာသီသွေးစမြင်တာကို Precocious Puberty ဒါမှမဟုတ် အရွယ်မတိုင်မီ ပန်းပွင့်ခြင်း လို့သတ်မှတ်ပါတယ်။ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၁၀၀ လောက်က အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ပထမဆုံးရာသီလာတဲ့ပျမ်းမျှအသက်ဟာ ၁၆ နှစ်၊ ၁၇ နှစ်လောက်မှာရှိခဲ့ပြီး အခုအခါမှာတော့ ၁၂ နှစ်ဝန်းကျင်လောက်ဖြစ်လာပါတယ်။ တချို့နိုင်ငံတွေမှာဆိုရင် ပျမ်းမျှအသက်က ၁၀ နှစ်လောက်အထိတောင် ကျဆင်းလာနေပါပြီ။

ဘာလို့ ရာသီစောလာကြတာလဲ? The Scientific Culprits

ကဲ... main course ကိုရောက်လာပါပြီ။ ဘာလို့ဒီလောက်တောင် စောလာရတာလဲ? တရားခံက တစ်ယောက်တည်းမဟုတ်ပါဘူး။ အများကြီးရှိပါတယ်။

အာဟာရနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်အဆီ (Nutrition and Body Fat)

ဒါကတော့ အဓိကအကြောင်းအရင်းတွေထဲက တစ်ခုပါ။ ခန္ဓာကိုယ်က ကိုယ်ဝန်ဆောင်နိုင်ဖို့အတွက်ဆိုရင် စွမ်းအင်အများကြီးလိုပါတယ်။ အဲဒီစွမ်းအင်ကို အဆီ (body fat) ကနေရတယ်။ ခန္ဓာကိုယ်မှာ အဆီပမာဏတစ်ခုအထိရောက်လာတဲ့အခါ အဆီဆဲလ်တွေက Leptin ဆိုတဲ့ ဟော်မုန်းတစ်မျိုးကို ထုတ်လွှတ်ပါတယ်။ အဲဒီ Leptin က ဦးနှောက်ကို "ဟေး... ငါတို့ဆီမှာ စွမ်းအင်တွေအလုံအလောက်ရှိနေပြီနော်။ ကလေးယူဖို့ project စလို့ရပြီ!" ဆိုပြီး signal သွားပေးပါတယ်။

အခုခေတ်မှာ ကလေးတွေက အရင်ခေတ်ကထက် အာဟာရပိုပြည့်ဝလာတယ်။ အသင့်စားအစားအစာတွေ (processed foods), အချိုများတဲ့အစားအစာတွေ, အဆီများတဲ့အစားအစာတွေကို ပေါပေါများများစားသုံးလာကြတော့ ခန္ဓာကိုယ်မှာအဆီစုနှုန်းကလည်း ငယ်ငယ်လေးနဲ့ မြန်မြန်တက်လာတယ်။ Body fat percentage မြန်မြန်များလာတာနဲ့ Leptin ကလည်း မြန်မြန်ထွက်လာပြီး puberty ကိုစောစောစီးစီး trigger လုပ်လိုက်တော့တာပါပဲ။ So, that extra piece of fried chicken might be telling your body, "Hey, we're ready for a baby!"... just kidding... mostly. ဟီးဟီး။

ပတ်ဝန်းကျင်က ဓာတုပစ္စည်းတွေ (Environmental Chemicals)

ဒါက အရမ်းကြောက်စရာပါ။ ထက်တို့ပတ်ဝန်းကျင်မှာ Endocrine-Disrupting Chemicals (EDCs) လို့ခေါ်တဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေ အများကြီးရှိပါတယ်။ သူတို့က ဘာတွေလဲဆိုတော့ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ဟော်မုန်းစနစ်ကို နှောင့်ယှက်တဲ့၊ ဟော်မုန်းပုံစံတူလုပ်ထားတဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေပါ။ သူတို့က ခန္ဓာကိုယ်ထဲရောက်လာရင် ဟော်မုန်းအစစ်တွေလို ဟန်ဆောင်ပြီး ဟော်မုန်းတွေရဲ့ receptors တွေမှာ သွားကပ်လိုက်တယ်။ သော့တုနဲ့ သော့အစစ်ဖွင့်ရမယ့် အပေါက်ကိုသွားဖွင့်သလိုပေါ့။ အဲဒီအခါမှာ ခန္ဓာကိုယ်က "အော်... ဟော်မုန်းတွေရောက်လာပြီပဲ" ဆိုပြီး လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို အချိန်မတိုင်ခင် စောပြီးလုပ်လိုက်တော့တာပါ။

ဒီ EDCs တွေက ဘယ်မှာတွေ့ရလဲ?

o ပလတ်စတစ်ဘူးခွံတွေ: အထူးသဖြင့် BPA (Bisphenol A) ပါတဲ့ ရေသန့်ဘူးတွေ၊ အစားအစာထည့်တဲ့ဘူးခွံတွေ။ အပူနဲ့ထိတွေ့ရင် ဒီဓာတုပစ္စည်းတွေက အစားအစာထဲကို ပိုပြီးပျော်ဝင်လွယ်ပါတယ်။

o ပိုးသတ်ဆေးတွေ (Pesticides): ဟင်းသီးဟင်းရွက်တွေ၊ သစ်သီးဝလံတွေမှာဖျန်းတဲ့ ပိုးသတ်ဆေးတွေမှာလည်း EDCs တွေပါဝင်ပါတယ်။

o အလှကုန်ပစ္စည်းတွေ (Cosmetics): ရေမွှေး၊ ခေါင်းလိမ်းဆီ၊ လိမ်းဆေး တချို့မှာပါတဲ့ Phthalates နဲ့ Parabens တွေကလည်း EDCs တွေပါပဲ။

o စက်ရုံအငွေ့တွေ၊ မော်တော်ကားအိပ်ဇောငွေ့တွေ မှာလည်း ဒီလိုဓာတုပစ္စည်းတွေပါဝင်ပါတယ်။

ဒီဓာတုပစ္စည်းတွေက ထက်တို့ရဲ့နေ့စဉ်ဘဝနဲ့လုံးဝကင်းလို့မရသလောက်ဖြစ်နေတော့ ကလေးတွေရဲ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို နည်းနည်းချင်းဝင်ရောက်စုပုံပြီး သူတို့ရဲ့ဟော်မုန်းစနစ်ကို အချိန်မတိုင်ခင် သွားနှိုးနေသလိုဖြစ်နေတာပါ။ This is a serious public health issue!

စိတ်ဖိစီးမှု (Stress)

ဒါကိုတော့ လူတွေက သိပ်သတိမထားမိကြဘူး။ စိတ်ဖိစီးမှုကလည်း puberty ကိုစောစေတဲ့ အကြောင်းအရင်းတစ်ခုပါ။ အထူးသဖြင့် ငယ်စဉ်ဘဝမှာ မိသားစုပြဿနာတွေ၊ တည်ငြိမ်မှုမရှိတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်၊ စိတ်ဒဏ်ရာ (trauma) တွေနဲ့ ကြီးပြင်းလာရတဲ့ ကလေးတွေမှာ အရွယ်ရောက်တာပိုစောတတ်ပါတယ်။

ဘာလို့လဲဆိုတော့ စိတ်ဖိစီးမှုများတဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်က Cortisol ဆိုတဲ့ stress hormone ကိုအများကြီးထုတ်ပါတယ်။ ဒီ Cortisol က ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ HPA (Hypothalamic-Pituitary-Adrenal) axis ကို activate လုပ်ပါတယ်။ ဒီ HPA axis က puberty ကိုထိန်းချုပ်တဲ့ HPG (Hypothalamic-Pituitary-Gonadal) axis နဲ့ ချိတ်ဆက်နေတော့ long-term stress က HPG axis ကိုပါ သွားပြီးလှုံ့ဆော်သလိုဖြစ်ပြီး အရွယ်ရောက်ခြင်းကို စောစေနိုင်တယ်လို့ သုတေသီတွေကယူဆကြပါတယ်။ Life is stressful enough as a teen, right? Imagine your body fast-forwarding because of it!

မျိုးရိုးဗီဇ (Genetics)

ဒါကတော့ရှင်းပါတယ်။ ကိုယ့်ရဲ့အမေ၊ အဖွားတွေက အရွယ်ရောက်တာစောတဲ့မျိုးရိုးဆိုရင် ကိုယ်လည်းစောနိုင်ခြေများပါတယ်။ "Thanks, Mom!" လို့ပဲပြောရမှာပေါ့နော်။

________________________________________

အပိုင်း (၂) - လူမှုရေးရာ ရှုထောင့် (The Social Butterfly Effect)

သိပ္ပံနဲ့ဆေးပညာအကြောင်းတရားတွေကို သိပြီးပြီဆိုတော့ ဒီကိစ္စက ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ လူမှုဘဝအပေါ် ဘယ်လိုရိုက်ခတ်လဲဆိုတာ ကြည့်ရအောင်။ ဒါက ထက်လို social science writer တစ်ယောက်အတွက် အရမ်းစိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းတဲ့အပိုင်းပဲ။

ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ စိတ်ရဲ့ မညီမျှမှု (Physical vs. Emotional Maturity)

အကြီးမားဆုံးပြဿနာကတော့ physical maturity နဲ့ emotional/mental maturity ကြားက ကွာဟချက်ကြီးပါပဲ။ အသက် ၉ နှစ်အရွယ် ကလေးတစ်ယောက်က ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ၁၃ နှစ်၊ ၁၄ နှစ်အရွယ်တစ်ယောက်လို ဖွံ့ဖြိုးလာနိုင်ပေမယ့် သူ့ရဲ့ဦးနှောက်၊ သူ့ရဲ့စိတ်ခံစားမှု၊ သူ့ရဲ့ကမ္ဘာကြီးကိုမြင်တဲ့အမြင်က အသက် ၉ နှစ်အရွယ်လေးပဲရှိပါသေးတယ်။

သူက ရုပ်ရှင်ထဲကလိုမျိုး ရုတ်တရက်ကြီး လူကြီးတစ်ယောက်လို တွေးခေါ်ပြုမူလာမှာမဟုတ်ပါဘူး။ သူက ကာတွန်းကားကြည့်ချင်တုန်း၊ အရုပ်လေးတွေနဲ့ ဆော့ချင်တုန်းအရွယ်ပါ။ ဒါပေမဲ့ သူ့ခန္ဓာကိုယ်က "You are a woman now" ဆိုတဲ့ message ကိုပေးနေပြီ။ ဒီကြားထဲမှာ ကလေးက လုံးဝကို ရှုပ်ထွေး (confused) ဖြစ်သွားပါတယ်။

"သူ့အရွယ်နဲ့သူမလိုက်ဘူး၊ ပိုရင့်တယ်" ဆိုတဲ့ အကြည့်တွေ

ပတ်ဝန်းကျင်ရဲ့အမြင်ကလည်း အရမ်းအရေးကြီးပါတယ်။

ကျောင်းမှာအနိုင်ကျင့်ခံရခြင်း (Bullying)

တခြားရွယ်တူ သူငယ်ချင်း (friends) တွေက သူ့ကို "ထူးဆန်းတဲ့သူ" အဖြစ်မြင်ပြီး ဝိုင်းစတာတွေ၊ အုပ်စုထဲအသွင်းမခံရတာတွေ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ "ဟဲ့... သူက ရင်သားကြီးတွေနဲ့" "သူက ရာသီလာနေပြီတဲ့" ဆိုတဲ့ ကွယ်ရာကအပြောတွေက ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ယုံကြည်မှု (self-esteem) ကို လုံးဝချေမွပစ်နိုင်ပါတယ်။

အထီးကျန်ခြင်း (Isolation)

သူကြုံတွေ့နေရတာတွေကို သူ့ရွယ်တူသူငယ်ချင်းတွေက နားမလည်နိုင်တဲ့အတွက် သူကတစ်ယောက်တည်း အထီးကျန်တယ်လို့ ခံစားလာရနိုင်ပါတယ်။ သူက ရာသီလာလို့ ဗိုက်နာနေတဲ့အကြောင်း ပြောပြချင်ပေမယ့် သူ့သူငယ်ချင်းတွေက အဲဒါဘာမှန်းတောင်မသိသေးတဲ့အခါ ဘယ်လောက်တောင် ကမ္ဘာနှစ်ခုကွာနေသလို ခံစားရလိုက်မလဲ။

မလိုလားအပ်တဲ့ အာရုံစိုက်မှုနဲ့ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအန္တရာယ် (Unwanted Attention & Safety Risks)

ဒါက feminist တစ်ယောက်အနေနဲ့ ထက်အရမ်းကို concern ဖြစ်တဲ့အချက်ပါ။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ စောစောစီးစီးဖွံ့ဖြိုးလာတဲ့ ကလေးမလေးတွေဟာ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ မတော်မတရားစော်ကားလိုသူတွေ (sexual predators) ရဲ့ ပစ်မှတ်ဖြစ်လာနိုင်ခြေပိုများပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူတို့က ဒီကလေးကို သူ့အသက်အရွယ်အစစ်အတိုင်းမမြင်ဘဲ "အရွယ်ရောက်ပြီးသူ" တစ်ယောက်လို မြင်ပြီး လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ စိတ်ကူးယဉ်တာ၊ ချဉ်းကပ်တာ၊ စော်ကားတာတွေလုပ်လာနိုင်လို့ပါ။ ဒါဟာ အရွယ်စောလာခြင်းရဲ့ အမှောင်မိုက်ဆုံးအပိုင်းတွေထဲက တစ်ခုဖြစ်ပြီး အရမ်းကို အလေးထားသင့်တဲ့ကိစ္စပါ။

စိတ်ကျန်းမာရေးအပေါ် သက်ရောက်မှု (Mental Health Impact)

ဒီလိုဖိအားတွေအောက်မှာ ကြီးပြင်းလာရတဲ့အခါ ကလေးရဲ့စိတ်ကျန်းမာရေးကလည်း ထိခိုက်လာပါတယ်။

စိုးရိမ်စိတ်လွန်ကဲခြင်း (Anxiety) နဲ့ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း (Depression)

သူများနဲ့မတူဘူးဆိုတဲ့ ခံစားချက်၊ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ပြောင်းလဲလာတာကို လက်မခံနိုင်တာ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ရဲ့ဖိအားတွေကြောင့် စိုးရိမ်စိတ်တွေများလာပြီး စိတ်ဓာတ်ကျတဲ့အထိဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

Body Image Issues

ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကို မုန်းတီးတာ၊ ရှက်ရွံ့တာတွေဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ တခြားသူတွေနဲ့နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်တန်ဖိုးမရှိဘူးလို့ ခံစားလာနိုင်ပါတယ်။

အပြုအမူဆိုင်ရာပြဿနာများ

တချို့ကလေးတွေမှာတော့ ပိုပြီးဆိုးသွမ်းတဲ့အပြုအမူတွေ၊ စိတ်လိုက်မာန်ပါလုပ်တာတွေ၊ ကျောင်းစာမှာအာရုံမစိုက်နိုင်တာတွေ ဖြစ်လာတတ်ပါတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအခြေအနေ (Myanmar Cultural Context)

နိုင်ငံတကာမှာတောင် ဒီလောက်ပြဿနာတွေရှိနေရင် ထက်တို့မြန်မာနိုင်ငံလို ရာသီကိစ္စကို "ရှက်စရာ", "မသန့်ရှင်းဘူး" လို့မြင်တဲ့ ရှေးရိုးစွဲအမြင်တွေရှိနေသေးတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာဆိုရင် ပိုတောင်ဆိုးပါတယ်။

တားမြစ်ချက် (Taboo) အဖြစ်သတ်မှတ်ခြင်း

မိဘတွေက သမီးငယ်လေးကို ဒီအကြောင်းတွေပွင့်ပွင့်လင်းလင်းမပြောပြရဲဘူး။ ကလေးက ရုတ်တရက်သွေးဆင်းလာတဲ့အခါမှာ ကြောက်လန့်တကြားဖြစ်ပြီး သူတစ်ခုခုရောဂါဖြစ်နေပြီလားလို့တောင် ထင်သွားနိုင်ပါတယ်။

"ရှောင်ရန်"၊ "ဆောင်ရန်" များ

ရာသီလာရင် ဘာမလုပ်ရဘူး။ ဘယ်မသွားရဘူးစတဲ့ အယူအဆတွေက ကလေးတစ်ယောက်ကို "ငါဟာ မသန့်ရှင်းတဲ့သူ၊ အပြစ်ရှိတဲ့သူ" ဆိုတဲ့စိတ်ကို သွင်းပေးသလိုဖြစ်နေပါတယ်။ ဒီလိုအရာတွေက သူ့ရဲ့ self-worth ကို ဘယ်လောက်ထိခိုက်စေနိုင်မလဲ စဉ်းစားကြည့်ပါဦး။

________________________________________

အပိုင်း (၃) - သမိုင်းတစ်လျှောက် ခြေရာကောက်ခြင်း (A Walk Through Time)

ဒီ "ရာသီစောလာခြင်း" ဆိုတဲ့ trend ဟာ အခုမှဖြစ်တာလား? အရင်ခေတ်တွေကရော ဘယ်လိုရှိခဲ့လဲ? သမိုင်းကိုပြန်ကြည့်လိုက်ရင် အရမ်းစိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းတဲ့ အချက်အလက်တွေတွေ့ရပါလိမ့်မယ်။

ရှေးခေတ်နှင့် အလယ်ခေတ် (Ancient & Medieval Times)

ရောမခေတ်၊ အလယ်ခေတ်တွေတုန်းက မိန်းကလေးတွေ ပထမဆုံးရာသီလာတဲ့ ပျမ်းမျှအသက်ဟာ ၁၅ နှစ်ကနေ ၁၇ နှစ်ကြားမှာရှိခဲ့ပါတယ်။ ဘာလို့ဒီလောက်နောက်ကျရတာလဲ? အကြောင်းပြချက်တွေက ရှင်းပါတယ်။

အာဟာရချို့တဲ့ခြင်း

အဲဒီခေတ်ကလူတွေက အခုခေတ်လို အာဟာရပြည့်ပြည့်ဝဝမစားသုံးနိုင်ကြပါဘူး။ အစာရေစာရှားပါးမှုတွေ၊ ကပ်ရောဂါတွေကလည်း မကြာခဏဖြစ်ပွားတော့ ခန္ဓာကိုယ်ဖွံ့ဖြိုးမှုက နှေးကွေးပါတယ်။

ရောဂါထူပြောခြင်း

ကလေးဘဝမှာဖြစ်ပွားတဲ့ ရောဂါဘယတွေကြောင့်လည်း ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့စွမ်းအင်တွေက ရောဂါတိုက်ဖျက်ဖို့ပဲသုံးနေရပြီး ဖွံ့ဖြိုးဖို့အတွက် အားမရှိတော့ပါဘူး။

ပင်ပန်းတဲ့လုပ်ငန်းခွင်

ကလေးတွေက ငယ်ငယ်လေးနဲ့ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ အိမ်မှုကိစ္စတွေမှာ ပင်ပင်ပန်းပန်းလုပ်ကိုင်ကြရတော့ သူတို့ရဲ့ခန္ဓာကိုယ်က အရွယ်ရောက်ဖို့အတွက် လိုအပ်တဲ့စွမ်းအင်ကို မစုဆောင်းနိုင်ခဲ့ပါဘူး။

စက်မှုတော်လှန်ရေးနှင့် ရာစုနှစ်များ (Industrial Revolution & The Centuries)

၁၈ ရာစု၊ ၁၉ ရာစုမှာ စက်မှုတော်လှန်ရေးကြီးဖြစ်ပေါ်လာပြီးနောက်ပိုင်းမှာ အရာအားလုံးပြောင်းလဲသွားပါတော့တယ်။

အစားအစာပေါများလာခြင်း

စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာတွေတိုးတက်လာတယ်၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကောင်းမွန်လာတော့ လူတွေက အစားအစာကို ပိုပြီးလွယ်လွယ်ကူကူရရှိလာကြတယ်။

ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးတိုးတက်လာခြင်း

ဆေးပညာတွေတိုးတက်လာတယ်၊ ကာကွယ်ဆေးတွေပေါ်လာတယ်၊ တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရေးအသိပညာတွေ တိုးပွားလာတော့ ကလေးတွေရဲ့ကျန်းမာရေးက အများကြီးကောင်းမွန်လာပါတယ်။

မြို့ပြလူနေမှုဘဝ

မြို့ပြမှာနေထိုင်ပြီး ပင်ပင်ပန်းပန်းလုပ်ကိုင်ရတာနည်းပါးလာတဲ့အခါမှာလည်း ခန္ဓာကိုယ်က စွမ်းအင်ပိုလျှံလာပါတယ်။

ဒီအချက်တွေအားလုံးကြောင့် လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၁၅၀ အတွင်းမှာ ပထမဆုံးရာသီလာတဲ့ ပျမ်းမျှအသက်ဟာ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုတိုင်းမှာ ၃ လနှုန်း လောက်နဲ့ တဖြည်းဖြည်းကျဆင်းလာခဲ့တာကို သုတေသနတွေကပြသနေပါတယ်။ ဒါဟာ လူသားမျိုးနွယ်ရဲ့ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံး ဘယ်လောက်သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာလဲဆိုတာကို ပြနေတဲ့ သက်သေပါပဲ။

________________________________________

အပိုင်း (၄) - Feminist တစ်ယောက်ရဲ့ နိုင်ငံရေးအမြင် (The Bigger Picture)

ကဲ... နောက်ဆုံးတစ်ပိုင်းအနေနဲ့ ထက်ရဲ့ အကြိုက်ဆုံးအပိုင်းကို ရောက်လာပါပြီ။ ဒီကိစ္စကို ပိုကျယ်ပြန့်တဲ့ နိုင်ငံရေးနဲ့ လူမှုရေးဘောင်ထဲကနေ ကြည့်ရအောင်။ ဒါဟာ ကလေးတစ်ယောက်ချင်းစီရဲ့ ပြဿနာမဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ စနစ်တစ်ခုလုံးရဲ့ ပြဿနာပါ။

ခန္ဓာကိုယ်ပိုင်ဆိုင်ခွင့် (Bodily Autonomy)

ကလေးမလေးတစ်ယောက်ရဲ့ခန္ဓာကိုယ်က သူ့အပိုင်ပါ။ သူ့ခန္ဓာကိုယ်မှာ ဘာတွေဖြစ်နေလဲဆိုတာကို သိပိုင်ခွင့်၊ နားလည်ပိုင်ခွင့်၊ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်က သူ့မှာအပြည့်အဝရှိရပါမယ်။ ဒါပေမဲ့ လက်တွေ့မှာတော့ သူ့ခန္ဓာကိုယ်အကြောင်းကို ပတ်ဝန်းကျင်က၊ မီဒီယာက၊ ရှေးရိုးစွဲအယူအဆတွေက ပုံသွင်းနေကြပါတယ်။ ဒီလိုစောစောစီးစီးအရွယ်ရောက်လာတဲ့အခါမှာ "မိန်းမဖြစ်ပြီ၊ အိမ်ထောင်ပြုလို့ရပြီ" ဆိုတဲ့ ခေတ်နောက်ကျတဲ့ (outdated) အမြင်တွေနဲ့ သူ့ရဲ့ဘဝကို ဘောင်ခတ်ဖို့ကြိုးစားလာနိုင်ပါတယ်။ ထက်တို့က ဒါကို အပြင်းအထန်ဆန့်ကျင်ရပါမယ်။ A girl's worth is not defined by her reproductive system.

ကျန်းမာရေးပညာပေးစနစ် (Health Education)

ဒီပြဿနာအားလုံးရဲ့ အဓိကဖြေရှင်းနည်းတစ်ခုကတော့ ကျောင်းတွေမှာ ပြည့်စုံမှန်ကန်တဲ့ လိင်ပညာပေး (Comprehensive Sexuality Education) သင်ကြားပေးဖို့ပါပဲ။ ဒီနေရာမှာ လိင်ပညာပေးဆိုတာ ဇီဝဗေဒသင်ခန်းစာသက်သက်ကို ပြောတာမဟုတ်ပါဘူး။

• ခန္ဓာကိုယ်ပြောင်းလဲမှုတွေအကြောင်း။

• ရာသီစက်ဝန်းနဲ့ တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရေးအကြောင်း။

• စိတ်ခံစားမှုပြောင်းလဲမှုတွေကို ဘယ်လိုကိုင်တွယ်ရမလဲဆိုတာ။

• Consent (သဘောတူညီမှု) ရဲ့အရေးကြီးပုံ။

• ကျန်းမာတဲ့ relationship တွေဘယ်လိုတည်ဆောက်ရမလဲဆိုတာ။

• လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာစော်ကားမှုတွေကို ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲ၊ ဘယ်ကိုအကူအညီတောင်းရမလဲဆိုတာ။

ဒီအကြောင်းအရာအားလုံးကို အသက်အရွယ်အလိုက် သင်ကြားပေးဖို့လိုပါတယ်။ "ရာသီလာရင် တစ်ပတ်လောက် မသန့်ရှင်းဘူး" လို့ပြောတာက ပညာပေးတာမဟုတ်ပါဘူး၊ အသိအမြင်ကို အဆိပ်ခတ်တာပါ။ Just telling a girl she's 'impure' for a week a month is NOT education, people!

ပြည်သူ့မူဝါဒနှင့် စီးပွားရေး (Public Policy & Economics)

Period Poverty

လစဉ်သုံးပစ္စည်း (sanitary pads) တွေကို အမျိုးသမီးတိုင်း၊ အထူးသဖြင့် ဝင်ငွေနည်းပါးတဲ့ မိသားစုတွေက ကလေးတွေပါ လွယ်လွယ်ကူကူသုံးစွဲနိုင်ရဲ့လား? ဒီပစ္စည်းတွေက "ဇိမ်ခံပစ္စည်း" မဟုတ်ပါဘူး။ "အခြေခံလိုအပ်ချက်" ပါ။ ဒါကြောင့် သူတို့အပေါ်မှာ အခွန်တွေအများကြီးကောက်ခံတာမျိုး မလုပ်သင့်ပါဘူး။ ဖြစ်နိုင်ရင် ဒီလိုပစ္စည်းတွေကို အခမဲ့ပေးတာတွေ လုပ်သင့်ပါတယ်။ အရည်အသွေးတော့ ပြည့်ပါစေပေါ့။ တိုးတက်တဲ့နိုင်ငံတွေမှာဆိုရင် ကျောင်းတွေမှာ ဒီပစ္စည်းတွေကို အခမဲ့ပေးတာမျိုးတွေတောင် လုပ်ဆောင်နေပါပြီ။

Environmental Policy

အပိုင်း (၁) မှာပြောခဲ့တဲ့ Endocrine-Disrupting Chemicals (EDCs) တွေကို ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဒါဟာ တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ကျန်းမာရေးပြဿနာဆိုတာထက် စက်မှုလုပ်ငန်းတွေရဲ့ စည်းကမ်းမဲ့ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းတွေ၊ အစိုးရတွေရဲ့ အားနည်းတဲ့ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်း (regulations) တွေကြောင့်ဖြစ်လာတဲ့ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးပြဿနာကြီး (public health crisis) တစ်ခုပါ။ ထက်တို့အနေနဲ့ ပိုမိုတင်းကျပ်တဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာမူဝါဒတွေချမှတ်ဖို့ တောင်းဆိုလှုံ့ဆော်ရပါမယ်။

________________________________________

နိဂုံး (Conclusion)

ထက်တို့ ဒီနေ့ဆွေးနွေးခဲ့တဲ့ "ရာသီစောလာခြင်း" ဆိုတဲ့ကိစ္စဟာ ထင်ထားတာထက် အများကြီးပိုပြီး ရှုပ်ထွေးနက်နဲပါတယ်။ ဒါဟာ ဇီဝဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်၊ လူမှုရေး၊ သမိုင်းနဲ့ နိုင်ငံရေးအမြင်တွေအားလုံး ရောယှက်နေတဲ့ ကိစ္စကြီးတစ်ခုပါ။

ဒီပြဿနာကိုဖြေရှင်းဖို့အတွက် ထက်တို့အားလုံးမှာ တာဝန်ရှိပါတယ်။

• မိဘတွေအနေနဲ့ သားသမီးတွေကို ဒီအကြောင်းအရာတွေနဲ့ပတ်သက်ပြီး ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ပြောဆိုဆွေးနွေးပေးပါ။ ရှက်စရာမဟုတ်ကြောင်း၊ ဒါဟာ သဘာဝတရားဖြစ်ကြောင်း နားလည်အောင်ရှင်းပြပါ။

• ကျောင်းတွေနဲ့ ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနအနေနဲ့ ပြည့်စုံမှန်ကန်တဲ့ လိင်ပညာပေးသင်ခန်းစာတွေကို သင်ရိုးညွှန်းတမ်းထဲမှာ ထည့်သွင်းသင်ကြားပေးပါ။ ထပ်မံပြောကြားပါတယ်။ ပြည့်စုံမှန်ကန်ရပါမယ်။ လူတိုင်းအပေါ်လွှမ်းစုံတဲ့သင်ရိုးလည်းဖြစ်ရပါမယ်။

• မူဝါဒချမှတ်သူတွေအနေနဲ့ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ကျန်းမာရေးနဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒကောင်းတွေကို ချမှတ်အကောင်အထည်ဖော်ပေးပါ။

• ထက်တို့လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးအနေနဲ့ ရာသီသွေးနဲ့ပတ်သက်တဲ့ ရှေးရိုးစွဲအမြင်တွေ၊ တားမြစ်ချက် တွေကို ချိုးဖျက်ပြီး ပွင့်လင်းတဲ့၊ အားပေးကူညီတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးကြရပါမယ်။

အရွယ်မတိုင်ခင်မှာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ပြောင်းလဲမှုတွေနဲ့ ရုန်းကန်နေရတဲ့ ညီမငယ်လေးတွေအားလုံးကို ထက်ပြောချင်တာကတော့... You are not alone. နင်တစ်ယောက်တည်းမဟုတ်ပါဘူး။ နင့်ရဲ့ခန္ဓာကိုယ်က အပြစ်သားမဟုတ်ပါဘူး။ မင်းဟာ အားနည်းသူမဟုတ်ပါဘူး။ ဒီပြောင်းလဲမှုတွေက နင့်ကိုပိုပြီးသန်မာလာစေဖို့အတွက်ပါ။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ချစ်ပါ၊ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကို တန်ဖိုးထားပါ။

ထက်တို့က ဒီအကြောင်းတွေကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်းပြောရဲတဲ့၊ တစ်ယောက်ကိုတစ်ယောက် အပြန်အလှန်ကူညီဖေးမတဲ့၊ ထက်တို့ရဲ့နောက်က ညီမငယ်လေးတွေအတွက် ပိုကောင်းတဲ့အနာဂတ်ကို တောင်းဆိုဖန်တီးပေးတဲ့ မျိုးဆက်ဖြစ်ရပါမယ်။

Because our bodies, our health, and our futures matter.

မေတ္တာဖြင့်၊

ထက်။