ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများ၏နောက်ဆက်တွဲ - ရေခဲခေတ်သစ်လား
ဟိုင်း… ထက်ပါ…။ ဒီနေ့ ထက် ပြောပြချင်တဲ့အကြောင်းအရာက နည်းနည်းတော့ ထူးဆန်းတယ်။ ထက်ပြောလေ့၊ ရေးလေ့လဲမရှိပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ငယ်ငယ်ကတည်းက စိတ်ဝင်စားတာတော့ ဝင်စားတာပေါ့။ စိတ်ကူးယဉ်သိပ္ပံဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်လိုလို လက်တွေ့ဖြစ်လာနိုင်ခြေရှိတဲ့ အနာဂတ်ရဲ့ကြိုတင်သတိပေးခေါင်းလောင်းသံလိုလိုနဲ့…။ အဲဒါကတော့ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုရဲ့ နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် ကမ္ဘာကြီးဟာ နောက်ထပ်ရေခဲခေတ်တစ်ခုဆီကို ဦးတည်နေသလားဆိုတဲ့ မေးခွန်းပါပဲ။
ထက်တို့နေထိုင်တဲ့ မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ရာသီဥတုကိုပဲ ကြည့်လေ။ တစ်နှစ်ထက်တစ်နှစ် ပိုပူလာတယ်။ နွေရာသီတွေက ပိုရှည်ကြာပြီး အရင်ကထက်ပိုပြီး အိုက်စပ်စပ်နိုင်လာတယ်။ မုတ်သုံဝင်တဲ့အခါမှာလည်း မိုးရွာသွန်းပုံတွေက ပုံမှန်မမှန်တော့ဘူး။ တစ်ခါတလေကျရင် ရေလွှမ်းမိုးမှုတွေဖြစ်တဲ့အထိ သဲကြီးမဲကြီးရွာချလိုက်၊ တစ်ခါတလေကျတော့လည်း မိုးခေါင်ရေရှားမှုတွေနဲ့ ရင်ဆိုင်ကြရပြန်ရော။ ဒါတွေအားလုံးက Global Warming လို့ခေါ်တဲ့ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုရဲ့ သက်ရောက်မှုတွေဆိုတာ ထက်တို့အားလုံး သိပြီးသားပါ။ ဒါပေမယ့်… အဲဒီ ပူနွေးလာမှုကပဲ အေးခဲသွားစေနိုင်တဲ့ အစပျိုးမှုတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်တယ်ဆိုရင်ရော…။ Paradoxical ဖြစ်တယ်ဟုတ်…။ Welcome to the rabbit hole of climate science!
ထက် ဒီအကြောင်းအရာကို စိတ်ဝင်စားသွားတာက The Day After Tomorrow ဆိုတဲ့ ရုပ်ရှင်ကို ပြန်ကြည့်မိရာကနေ စတာ။ ရုပ်ရှင်ထဲမှာတော့ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုကြောင့် မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာရေစီးကြောင်း (Atlantic Meridional Overturning Circulation - AMOC) ရပ်တန့်သွားပြီး ကမ္ဘာ့မြောက်ခြမ်းတစ်ခုလုံး ရက်ပိုင်းအတွင်း ရေခဲခေတ်ထဲကို ရောက်သွားခဲ့တယ်။ ဟုတ်ပါတယ်၊ ဒါက Hollywood ရုပ်ရှင်ပါ။ သိပ္ပံနည်းကျ တိကျမှုထက် ဒရာမာကို ပိုဦးစားပေးထားတာပေါ့။ ဒါပေမယ့် အဲဒီရုပ်ရှင်ရဲ့ အဓိကကျောရိုးဖြစ်တဲ့ သိပ္ပံသီအိုရီကတော့ လုံးဝအခြေအမြစ်မရှိတဲ့ ကိစ္စတော့မဟုတ်ပါဘူး။
ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုရဲ့ သဘာဝစည်းချက် - Milankovitch Cycles
ပထမဆုံးအနေနဲ့ ထက်တို့ ရေခဲခေတ်ဆိုတာ ဘယ်လိုဖြစ်ပေါ်လာလဲဆိုတာကို အရင်နားလည်ဖို့ လိုပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုဟာ အမြဲတမ်း တည်ငြိမ်နေတာမဟုတ်ပါဘူး။ သူ့မှာ သဘာဝအတိုင်း အတက်အကျ၊ အပူအအေး စက်ဝန်းတွေ ရှိပါတယ်။ ဒီစက်ဝန်းတွေကို အဓိကမောင်းနှင်နေတာကတော့ Milankovitch Cycles လို့ခေါ်တဲ့ ကမ္ဘာ့ဂြိုဟ်ရဲ့ နေကိုပတ်လမ်း၊ ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှုနဲ့ ဝင်ရိုးလည်ပတ်ပုံတို့ရဲ့ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာကြာမြင့်တဲ့ ပြောင်းလဲမှုတွေပါပဲ။
Serbian သိပ္ပံပညာရှင် Milutin Milanković ကို အစွဲပြုပြီး ခေါ်ဝေါ်ထားတဲ့ ဒီ Cycles တွေက အဓိကအားဖြင့် သုံးမျိုးရှိပါတယ်။
- Eccentricity (ပတ်လမ်းပုံသဏ္ဍာန် ပြောင်းလဲခြင်း) - ကမ္ဘာရဲ့ နေကိုပတ်တဲ့လမ်းကြောင်းဟာ စက်ဝိုင်းပုံစံအပြည့်အဝမဟုတ်ဘဲ ဘဲဥပုံဆန်ပါတယ်။ ဒီဘဲဥပုံသဏ္ဍာန်ဟာ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀,၀၀၀ ကြာတိုင်းမှာ ပိုပြီးဘဲဥပုံဆန်လိုက်၊ ပိုပြီးစက်ဝိုင်းပုံနီးပါးဖြစ်လိုက်နဲ့ ပြောင်းလဲနေပါတယ်။ ပတ်လမ်းက ပိုပြီးဘဲဥပုံဆန်တဲ့အခါ နေနဲ့အနီးဆုံးအချိန်နဲ့ အဝေးဆုံးအချိန်မှာ ရရှိတဲ့နေစွမ်းအင်ပမာဏ ပိုပြီးကွာခြားသွားပါတယ်။
- Obliquity (ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှု ပြောင်းလဲခြင်း) - ကမ္ဘာ့ဝင်ရိုးဟာ သူ့ရဲ့ပတ်လမ်းနဲ့ တည့်မတ်မနေဘဲ ၂၃.၅ ဒီဂရီလောက် တိမ်းစောင်းနေတယ်ဆိုတာ ထက်တို့ကျောင်းမှာ သင်ခဲ့ရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီတိမ်းစောင်းမှုကလည်း အသေတသမတ်တည်း မဟုတ်ပါဘူး။ နှစ်ပေါင်း ၄၁,၀၀၀ ကြာတိုင်းမှာ ၂၂.၁ ဒီဂရီကနေ ၂၄.၅ ဒီဂရီအထိ ယိမ်းထိုးပြောင်းလဲနေပါတယ်။ ဝင်ရိုးပိုစောင်းလေ၊ ရာသီဥတုတွေ ပိုပြင်းထန်လေ (နွေပိုပူ၊ ဆောင်းပိုအေး) ဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးပိုတည့်လေ၊ ရာသီဥတုတွေ ပိုသမလေပါပဲ။
- Precession (ဝင်ရိုးလည်ပတ်ပုံ ပြောင်းလဲခြင်း) - ကမ္ဘာကြီးဟာ လည်နေတဲ့ ထိပ်ချွန်လှည့်ကစားစရာတစ်ခုလိုပါပဲ။ အဲဒီကစားစရာဟာ လည်နေရင်းနဲ့ သူ့ရဲ့ဝင်ရိုးထိပ်ဖျားက စက်ဝိုင်းပုံစံအတိုင်း လှည့်ပတ်နေသလိုပါပဲ။ ကမ္ဘာ့ဝင်ရိုးကလည်း အဲဒီလိုပဲ နှစ်ပေါင်း ၂၆,၀၀၀ ကြာတိုင်းမှာ တစ်ပတ်ပြည့်အောင် လည်ပတ်နေပါတယ်။ ဒီလိုလည်ပတ်မှုကြောင့် ကမ္ဘာ့မြောက်ခြမ်းဟာ နေနဲ့အနီးဆုံး (perihelion) ဖြစ်တဲ့အချိန်က နွေရာသီနဲ့ တိုက်ဆိုင်လိုက်၊ ဆောင်းရာသီနဲ့ တိုက်ဆိုင်လိုက် ပြောင်းလဲနေပါတယ်။
ဒီ Milankovitch Cycles တွေရဲ့ ပေါင်းစပ်အကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်ကို ကျရောက်တဲ့ နေရောင်ခြည်ပမာဏနဲ့ ဖြန့်ကျက်ပုံဟာ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာအတွင်းမှာ ပြောင်းလဲနေပါတယ်။ အထူးသဖြင့် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတွေမှာ နွေရာသီမှာ နေရောင်ခြည်ရရှိမှု နည်းသွားတဲ့အခါ ဆောင်းတွင်းကကျန်ခဲ့တဲ့ ရေခဲနဲ့နှင်းတွေဟာ အရည်မပျော်နိုင်တော့ဘဲ စုပုံလာပါတယ်။ ဒီလိုနဲ့ ရေခဲလွှာကြီးတွေ တဖြည်းဖြည်းထူထဲလာပြီး ရေခဲခေတ် (Glacial Period) ကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေပါတော့တယ်။ နေရောင်ခြည်ပြန်ရရှိမှု များလာတဲ့အခါမှာတော့ ရေခဲတွေပြန်အရည်ပျော်ပြီး ထက်တို့အခုနေထိုင်နေတဲ့ခေတ်လိုမျိုး ရေခဲကြားကာလ (Interglacial Period) ကို ရောက်ရှိလာပါတယ်။
လက်ရှိမှာ ထက်တို့ဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၁၁,၇၀၀ လောက်က စတင်ခဲ့တဲ့ Holocene လို့ခေါ်တဲ့ Interglacial Period ထဲမှာ နေထိုင်နေကြတာပါ။ Milankovitch Cycles တွေရဲ့ သဘာဝစည်းချက်အရဆိုရင် ကမ္ဘာဟာ နောက်ထပ်နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာအတွင်းမှာ တဖြည်းဖြည်းအေးလာပြီး နောက်ရေခဲခေတ်တစ်ခုဆီကို ဦးတည်ရမှာပါ။
လူသားတို့ရဲ့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု - Anthropocene ရဲ့ အရှိန်
ဒါပေမယ့်… အဲဒီ သဘာဝစည်းချက်ဆိုတာကို ထက်တို့လူသားတွေက အကြီးအကျယ် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်လိုက်ကြပြီ။ စက်မှုတော်လှန်ရေးနောက်ပိုင်းမှာ ထက်တို့ဟာ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ (Fossil Fuels) တွေဖြစ်တဲ့ ရေနံ၊ ကျောက်မီးသွေး၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့တွေကို အဆင်အခြင်မရှိ ထုတ်ယူသုံးစွဲခဲ့ကြတယ်။ ဒီလုပ်ရပ်တွေကြောင့် လေထုထဲကို ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် (CO2) နဲ့ တခြားဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ (Greenhouse Gases) တွေ အမြောက်အမြား ထုတ်လွှတ်ခဲ့ကြတယ်။
ဒီဓာတ်ငွေ့တွေက ကမ္ဘာ့လေထုထဲမှာ စောင်တစ်ထည်လို အလုပ်လုပ်ပါတယ်။ နေကလာတဲ့အပူတွေကို ကမ္ဘာမြေကြီးက စုပ်ယူပြီး အနီအောက်ရောင်ခြည် (Infrared Radiation) အဖြစ် အာကာသထဲကို ပြန်ထုတ်လွှတ်ပါတယ်။ ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့တွေက အဲဒီပြန်ထွက်သွားမယ့် အပူတချို့ကို စုပ်ယူထိန်းသိမ်းထားလိုက်တဲ့အတွက် ကမ္ဘာ့အပူချိန်ဟာ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာပါတော့တယ်။ ဒါကိုပဲ ထက်တို့က Global Warming လို့ ခေါ်ကြတာပါ။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေရဲ့ လေ့လာမှုတွေအရ လက်ရှိလေထုထဲက CO2 ပမာဏဟာ နှစ်ပေါင်း ၈၀၀,၀၀၀ အတွင်းမှာ အမြင့်ဆုံးအဆင့်ကို ရောက်ရှိနေပြီလို့ ဆိုပါတယ်။ Milankovitch Cycles တွေက ကမ္ဘာကို အေးစေမယ့် လမ်းကြောင်းပေါ်ကို တွန်းပို့နေပေမယ့် လူသားတွေကြောင့်ဖြစ်တဲ့ ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်က အဲဒီအအေးဓာတ်ကို လွှမ်းမိုးသွားပြီး ကမ္ဘာကြီးကို အရှိန်အဟုန်နဲ့ ပူနွေးစေနေပါတယ်။ NASA ရဲ့ လေ့လာချက်တွေအရဆိုရင် လူသားတွေရဲ့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုသာမရှိခဲ့ရင် ကမ္ဘာဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၆,၀၀၀ လောက်ကတည်းက စတင်ခဲ့တဲ့ တဖြည်းဖြည်းအေးလာတဲ့လမ်းကြောင်းပေါ်မှာ ဆက်ရှိနေဦးမှာပါတဲ့။
ဒါကြောင့် သိပ္ပံပညာရှင်အများစုရဲ့ တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားတဲ့အချက်ကတော့ လူသားတွေကြောင့်ဖြစ်တဲ့ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုဟာ နောက်ထပ်ရေခဲခေတ်တစ်ခုကို နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ ဒါမှမဟုတ် နှစ်သောင်းပေါင်းများစွာအထိတောင် နောက်ဆုတ်သွားစေနိုင်တယ်ဆိုတာပါပဲ။ So, case closed? ကမ္ဘာကြီးက ပူနေမှာပဲ၊ ရေခဲခေတ်ဆိုတာ စိတ်ပူစရာမလိုတော့ဘူးပေါ့…။
Not so fast…။ ဒီနေရာမှာပဲ ဇာတ်လမ်းက ပိုပြီးရှုပ်ထွေး၊ ပိုပြီးလျှို့ဝှက်ဆန်းကြယ်ဖြစ်လာပါတယ်။
သမုဒ္ဒရာရဲ့ နှလုံးခုန်သံ - The Atlantic Meridional Overturning Circulation (AMOC)
ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုကို ထိန်းညှိပေးနေတဲ့ အရေးကြီးဆုံးစနစ်တွေထဲမှာ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာရေစီးကြောင်းတွေက ထိပ်ဆုံးက ပါဝင်ပါတယ်။ သူ့ကို ကမ္ဘာ့သွေးကြောစနစ်ကြီးလို့တောင် တင်စားလို့ရပါတယ်။ အပူပိုင်းဒေသက အပူတွေကို အေးတဲ့ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတွေဆီ သယ်ဆောင်သွားပြီး အေးတဲ့ရေတွေကို ပြန်လည်သယ်ဆောင်လာပြီး ကမ္ဘာ့အပူချိန်ကို မျှတအောင် ထိန်းညှိပေးနေပါတယ်။
အဲဒီရေစီးကြောင်းတွေထဲမှာ အရေးအပါဆုံးနဲ့ အားအကောင်းဆုံးတစ်ခုကတော့ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာထဲမှာရှိတဲ့ Atlantic Meridional Overturning Circulation (AMOC) ပါပဲ။ သူ့ကို Great Ocean Conveyor Belt ရဲ့ အဓိကအင်ဂျင်လို့လည်း ခေါ်ကြတယ်။
AMOC ရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံက ဒီလိုပါ…။
အပူပိုင်းဒေသကနေ စတင်လာတဲ့ ပူနွေးပြီး ဆားငန်ဓာတ်များတဲ့ ပင်လယ်ရေ (ဥပမာ Gulf Stream) ဟာ မျက်နှာပြင်ရေစီးကြောင်းအဖြစ် မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာဆီကို စီးဆင်းသွားပါတယ်။ လမ်းတစ်လျှောက်မှာ သူက အပူတွေကို လေထုထဲကို ထုတ်လွှတ်ပေးတဲ့အတွက် ဥရောပတိုက်ရဲ့ ရာသီဥတုကို နွေးထွေးစေပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ဗြိတိန်၊ အိုင်ယာလန်၊ စကင်ဒီနေးဗီးယားနိုင်ငံတွေဟာ သူတို့ရဲ့ လတ္တီကျုအရဆိုရင် အလွန်အေးခဲနေရမှာဖြစ်ပေမယ့် AMOC ရဲ့ ကျေးဇူးကြောင့် သမမျှတတဲ့ရာသီဥတုကို ရရှိကြတာပါ။
မြောက်ဘက်ကို ရောက်သွားတဲ့အခါ အေးပြီးငန်တဲ့ရေဟာ ပိုပြီးသိပ်သည်းဆများလာပါတယ်။ အထူးသဖြင့် Greenland နားမှာ ပင်လယ်ရေခဲတွေ ဖြစ်ပေါ်တဲ့အခါ ဆားဓာတ်တွေက ရေထဲမှာ ကျန်ခဲ့ပြီး ရေကို ပိုပြီးငန်၊ ပိုပြီးသိပ်သည်းစေပါတယ်။ ဒီသိပ်သည်းဆအရမ်းများသွားတဲ့ရေဟာ ပင်လယ်ကြမ်းပြင်အောက်ကို နစ်မြုပ်သွားပါတော့တယ်။ ဒီလိုနစ်မြုပ်သွားတဲ့ရေဟာ ပင်လယ်ရေအောက်ကြမ်းပြင်မှာ တောင်ဘက်ကို ပြန်လည်စီးဆင်းသွားတဲ့ ရေအေးစီးကြောင်းကြီးတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။
ဒီလို မျက်နှာပြင်က ပူနွေးတဲ့ရေတွေ မြောက်ဘက်ကို စီးဆင်း၊ အေးပြီးနစ်မြုပ်သွား၊ ရေအောက်ကနေ တောင်ဘက်ကို ပြန်စီးဆင်းဆိုတဲ့ စက်ဝန်းကြီးတစ်ခုလုံးကို AMOC လို့ခေါ်တာပါ။ သူဟာ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုစနစ်ရဲ့ နှလုံးခုန်သံနဲ့တူပါတယ်။
နှလုံးခုန်သံ ရပ်တန့်သွားသောအခါ…
အခု ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုကြောင့် ဒီနှလုံးခုန်သံဟာ အားနည်းလာနေပြီဆိုတဲ့ အထောက်အထားတွေ တွေ့ရှိလာရတာပါပဲ။ အဓိကတရားခံကတော့ Greenland က ရေခဲလွှာတွေ အရည်ပျော်ကျလာတာပါ။
ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုကြောင့် Greenland ရဲ့ ဧရာမရေခဲလွှာကြီးဟာ မကြုံစဖူးနှုန်းနဲ့ အရည်ပျော်နေပါတယ်။ ဒီလိုအရည်ပျော်ရာကနေ ထွက်လာတဲ့ ရေချိုအမြောက်အမြားဟာ မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာထဲကို စီးဝင်သွားပါတယ်။ ရေချိုဟာ ဆားငန်ရေထက် သိပ်သည်းဆနည်းပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီရေချိုတွေဟာ ပင်လယ်မျက်နှာပြင်ပေါ်မှာ အလွှာတစ်ခုလို ဖြစ်ပေါ်နေပြီး ပူနွေးတဲ့ဆားငန်ရေတွေ အေးခဲပြီး ပင်လယ်အောက်ကို နစ်မြုပ်မယ့်ဖြစ်စဉ်ကို အနှောင့်အယှက်ပေးပါတော့တယ်။
တစ်နည်းအားဖြင့်ပြောရရင် AMOC ရဲ့ အဓိကမောင်းနှင်အားဖြစ်တဲ့နစ်မြုပ်ခြင်း (sinking) ဖြစ်စဉ်ကို အားနည်းစေပါတယ်။ ကားတစ်စီးရဲ့ အင်ဂျင်ကို လောင်စာအပြည့်မထည့်ပေးတော့သလိုပါပဲ။ အင်ဂျင်က တဖြည်းဖြည်း အားနည်းလာပြီး နောက်ဆုံးမှာတော့ လုံးဝရပ်တန့်သွားနိုင်ပါတယ်။
Paleoclimate data (ရှေးဟောင်းရာသီဥတုအချက်အလက်) တွေကို လေ့လာကြည့်တဲ့အခါမှာလည်း အတိတ်ကမ္ဘာမှာ AMOC ဟာ ရုတ်တရက် အားနည်းသွားခဲ့တာ၊ ရပ်တန့်သွားခဲ့တာတွေ ရှိခဲ့ဖူးပါတယ်။ အဲဒီလိုဖြစ်ခဲ့တဲ့အချိန်တွေမှာ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုဟာ အကြီးအကျယ်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့မြောက်ခြမ်းဒေသတွေမှာ အပူချိန်တွေ သိသိသာသာ ထိုးကျသွားခဲ့ပါတယ်။
ရေခဲခေတ်သစ် (Mini Ice Age) ရဲ့ ဖြစ်နိုင်ခြေ
ဒီတော့ The Day After Tomorrow ထဲကလို AMOC သာ ရပ်တန့်သွားခဲ့ရင် ဘာတွေဆက်ဖြစ်မလဲ?
သိပ္ပံပညာရှင်တွေကတော့ ရုပ်ရှင်ထဲကလို ရက်ပိုင်းအတွင်း ကမ္ဘာကြီးရေခဲဖုံးသွားမှာမဟုတ်ဘူးလို့ ဆိုကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဖြစ်လာမယ့်အကျိုးဆက်တွေကလည်း ကြောက်ခမန်းလိလိပါပဲ။
AMOC ရပ်တန့်သွားခြင်းရဲ့ အဓိကသက်ရောက်မှုက မြောက်အတ္တလန္တိတ်ဒေသတစ်ဝိုက်မှာ အပူချိန်တွေ သိသိသာသာ ကျဆင်းသွားမှာပါ။ ဥရောပမြောက်ပိုင်းဒေသတွေ၊ အထူးသဖြင့် ယူကေ၊ အိုင်ယာလန်၊ စကင်ဒီနေးဗီးယားနိုင်ငံတွေရဲ့ ပျမ်းမျှအပူချိန်ဟာ ၅ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် ကနေ ၁၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ်အထိတောင် ကျဆင်းသွားနိုင်တယ်လို့ ခန့်မှန်းကြပါတယ်။ ဒါဟာ Mini Ice Age လို့ခေါ်နိုင်တဲ့ အခြေအနေတစ်ရပ်ပါပဲ။ ဆောင်းရာသီတွေဟာ အလွန်အမင်းပြင်းထန်လာပြီး စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းတွေ လုံးဝပျက်စီးသွားနိုင်ပါတယ်။ မြစ်တွေ၊ ပင်လယ်အော်တွေ ရေခဲပိတ်ကုန်ပြီး စီးပွားရေးနဲ့ လူနေမှုဘဝကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေမှာပါ။
မြောက်အမေရိကရဲ့ အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်မှာလည်း ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်တွေ သိသိသာသာ မြင့်တက်လာနိုင်ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ Gulf Stream ရဲ့ စီးဆင်းမှုက ပင်လယ်ရေတွေကို အမေရိကန်ကမ်းရိုးတန်းကနေ ဖယ်ခွာထားသလိုဖြစ်နေတာကြောင့်ပါ။ အဲဒီစီးကြောင်းအားနည်းသွားရင် ရေတွေက ကမ်းရိုးတန်းဘက်ကို ပြန်လည်စုပုံလာမှာဖြစ်ပါတယ်။
ဒါတင်မကသေးပါဘူး။ AMOC ရဲ့ ပြောင်းလဲမှုဟာ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုစနစ်တစ်ခုလုံးကို ဒိုမီနိုပြိုကျသလို သက်ရောက်မှုတွေ ရှိလာနိုင်ပါတယ်။ အာဖရိကနဲ့ တောင်အာရှက မုတ်သုံမိုးရွာသွန်းမှုပုံစံတွေ ပြောင်းလဲသွားနိုင်တယ်။ အမေဇုန်တောနက်ကြီးမှာ မိုးခေါင်ရေရှားမှုတွေ ဖြစ်လာနိုင်တယ်။ တောင်ဘက်ခြမ်းသမုဒ္ဒရာ (Southern Ocean) မှာရှိတဲ့ ပင်လယ်ရေခဲတွေ တိုးပွားလာနိုင်ပါတယ်။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေကြားက အငြင်းပွားမှုများ
ဟုတ်ပြီ… ဒီလောက်ဆိုရင် ထက်တို့အားလုံး စိုးရိမ်သင့်ပြီလား? AMOC က ဘယ်တော့လောက် ရပ်တန့်သွားနိုင်မလဲ?
ဒီမေးခွန်းကတော့ လက်ရှိ သိပ္ပံလောကမှာ အငြင်းပွားမှုအရှိဆုံး မေးခွန်းတွေထဲက တစ်ခုပါပဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေအားလုံးက AMOC အားနည်းလာနေတယ်ဆိုတာကိုတော့ တော်တော်များများ လက်ခံကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဘယ်လောက်နှုန်းနဲ့ အားနည်းနေတာလဲ၊ ဘယ်အချိန်မှာ Tipping Point လို့ခေါ်တဲ့ ပြန်မလှည့်နိုင်တဲ့အမှတ်ကို ရောက်သွားမလဲဆိုတာကိုတော့ အတိအကျမပြောနိုင်ကြသေးပါဘူး။
တချို့လေ့လာမှုတွေကတော့ AMOC ဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၁၆၀၀ အတွင်းမှာ အားအနည်းဆုံးအခြေအနေကို ရောက်နေပြီလို့ ဆိုပါတယ်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်က Nature Geoscience မှာ ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့တဲ့ လေ့လာမှုတစ်ခုကတော့ AMOC ဟာ သူ့ရဲ့ တည်ငြိမ်မှု Tipping Point ကို တဖြည်းဖြည်း ချဉ်းကပ်လာနေပြီဆိုတဲ့ သတိပေးလက္ခဏာတွေကို တွေ့ရှိထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
၂၀၂၃ ခုနှစ်မှာ ထွက်ရှိလာတဲ့ နောက်ထပ်လေ့လာမှုတစ်ခုကတော့ ပိုပြီးလန့်စရာကောင်းပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ တွက်ချက်မှုတွေအရဆိုရင် AMOC ဟာ ၂၀၂၅ ခုနှစ်နဲ့ ၂၀၉၅ ခုနှစ်ကြားမှာ အချိန်မရွေး ရပ်တန့်သွားနိုင်တယ်လို့ ခန့်မှန်းထားပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီလေ့လာမှုရဲ့ တွက်ချက်နည်းတွေနဲ့ ကောက်ချက်တွေအပေါ်မှာတော့ တခြားသိပ္ပံပညာရှင်တွေက သံသယတွေ ရှိနေကြပြီး နောက်ထပ်အချက်အလက်တွေနဲ့ အတည်ပြုဖို့ လိုအပ်တယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) ရဲ့ နောက်ဆုံးအစီရင်ခံစာမှာတော့ ၂၁ ရာစုအတွင်းမှာ AMOC လုံးဝရပ်တန့်သွားဖို့က အလွန်ဖြစ်နိုင်ခြေနည်းတယ် (very unlikely) လို့ သုံးသပ်ထားပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သူတို့က AMOC ဟာ ၂၁ ရာစုအတွင်းမှာ ဆက်လက်အားနည်းသွားမှာကတော့ အလွန်ဖြစ်နိုင်ခြေများတယ် (very likely) လို့ ဆိုထားပါတယ်။
ဒီလိုမျိုး မတူညီတဲ့အမြင်တွေ၊ ခန့်မှန်းချက်တွေ ရှိနေတာက သိပ္ပံပညာရဲ့ သဘာဝပါပဲ။ အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုလို ရှုပ်ထွေးလှတဲ့စနစ်ကြီးတစ်ခုကို လေ့လာတဲ့အခါမှာ မသေချာမရေရာမှု (uncertainty) တွေ အများကြီးရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဖြစ်နိုင်ခြေနည်းတယ်ဆိုတဲ့စကားလုံးက လုံးဝမဖြစ်နိုင်ဘူးလို့ အဓိပ္ပာယ်ရတာမဟုတ်ပါဘူး။ အကျိုးဆက်တွေက အလွန်ကြီးမားတဲ့အတွက် ဖြစ်နိုင်ခြေနည်းတဲ့ကိစ္စကိုတောင် ထက်တို့ လျစ်လျူရှုထားလို့ မရပါဘူး။
ထက်ရဲ့ အတွေးစများ - Guessing and Thinking
ထက် ဒီအကြောင်းတွေကို ဖတ်ပြီး စဉ်းစားမိတယ်။ ထက်တို့ဟာ တကယ်တော့ အလွန်နုနယ်တဲ့ မျှခြေတစ်ခုပေါ်မှာ နေထိုင်နေကြရတာပါလားလို့။ ကမ္ဘာ့သမိုင်းတစ်လျှောက်မှာ ရာသီဥတုဟာ အမြဲပြောင်းလဲနေခဲ့တာမှန်ပေမယ့် အခုထက်တို့ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ ပြောင်းလဲမှုကတော့ အရှိန်အဟုန်အရမ်းပြင်းထန်လွန်းပါတယ်။ သဘာဝတရားက နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အချိန်ယူပြီး လုပ်ဆောင်တဲ့ပြောင်းလဲမှုကို ထက်တို့က နှစ်တစ်ရာ၊ နှစ်ရာအတွင်းမှာ အတင်းအကျပ် ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့တာပါ။
AMOC ကိစ္စက ထက်ကို အများကြီးတွေးစေတယ်။ တစ်ဖက်မှာ ကမ္ဘာကြီးက ပူလောင်ခြောက်သွေ့လာနေတယ်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်တွေ မြင့်တက်လာလို့ ကမ်းရိုးတန်းမြို့ကြီးတွေ ရေလွှမ်းမိုးမယ့်အန္တရာယ်နဲ့ ရင်ဆိုင်နေရတယ်။ အပူလှိုင်းတွေ၊ တောမီးလောင်မှုတွေ၊ အပြင်းစားမုန်တိုင်းတွေက ပိုပြီးအဖြစ်များလာတယ်။
ဒါပေမယ့် တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ အဲဒီပူနွေးမှုကပဲ ကမ္ဘာ့ဒေသတစ်ချို့ကို အေးခဲသွားစေနိုင်တဲ့ ဒိုမီနိုတစ်ခုကို တွန်းလှဲလိုက်သလို ဖြစ်နေနိုင်တယ်။ It's a double-edged sword.
ထက်တို့ မြန်မာနိုင်ငံလို အပူပိုင်းမုတ်သုံရာသီဥတုရှိတဲ့နိုင်ငံအတွက် AMOC ရပ်တန့်သွားခြင်းရဲ့ တိုက်ရိုက်သက်ရောက်မှုက ဥရောပလောက် ပြင်းထန်မှာမဟုတ်ဘူးလို့ ထင်ရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုစနစ်က တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ဆက်စပ်နေတာပါ။ AMOC ရပ်တန့်ရင် အာရှမုတ်သုံစနစ်ကိုပါ သက်ရောက်မှုရှိနိုင်တယ်လို့ လေ့လာမှုတွေက ဆိုပါတယ်။ မုတ်သုံဝင်တာ နောက်ကျတာ၊ မိုးရွာသွန်းမှု ပုံစံတွေ ပိုပြီးဖောက်ပြန်လာတာတွေ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ ထက်တို့နိုင်ငံရဲ့ စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ ရေအရင်းအမြစ်အတွက် အလွန်အရေးကြီးတဲ့ကိစ္စပါ။
ထက် တစ်ခါတလေ တွေးကြည့်တယ်။ အနာဂတ်ကမ္ဘာကြီးက ဘယ်လိုပုံစံဖြစ်နေမလဲလို့။ Blade Runner ထဲကလို အက်ဆစ်မိုးတွေရွာပြီး ညစ်ပတ်နေတဲ့မြို့ကြီးတွေလား? Mad Max ထဲကလို သဲကန္တာရဖြစ်နေတဲ့ကမ္ဘာကြီးလား? ဒါမှမဟုတ် The Day After Tomorrow ထဲကလို ရေခဲဖုံးနေတဲ့ကမ္ဘာကြီးလား?
အမှန်တရားကတော့ ဒီဇာတ်လမ်းတွေထဲက တစ်ခုခုအတိုင်း ဖြစ်လာမှာမဟုတ်ဘဲ ဒါတွေအားလုံးရဲ့ ရောနှောပေါင်းစပ်မှုတစ်ခုခု ဖြစ်လာနိုင်တယ်ဆိုတာပါပဲ။ ကမ္ဘာ့တစ်နေရာမှာ မကြုံစဖူးမိုးခေါင်နေချိန်မှာ နောက်တစ်နေရာမှာ ရေလွှမ်းမိုးနေနိုင်တယ်။ တစ်ချို့ဒေသတွေက အပူလွန်ကဲမှုနဲ့ ရင်ဆိုင်နေရချိန်မှာ တစ်ချို့ဒေသတွေကတော့ အေးခဲမှုနဲ့ ရင်ဆိုင်နေရနိုင်တယ်။ The future is going to be messy and unpredictable.
နိဂုံး - မျှော်လင့်ချက်ဆိုတာ ရှိသေးရဲ့လား?
ဒီလောက်အထိ ဖတ်ပြီးတဲ့အခါမှာ အားလုံး စိတ်ဓာတ်ကျသွားနိုင်ပါတယ်။ ထက်ကိုယ်တိုင်လည်း ဒီအကြောင်းတွေ လေ့လာရင်းနဲ့ စိုးရိမ်စိတ်တွေ၊ ကြောက်စိတ်တွေ ဝင်လာမိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ထက်တို့ မျှော်လင့်ချက်မဲ့သွားလို့ မဖြစ်ပါဘူး။
သိပ္ပံပညာက ထက်တို့ကို ပြဿနာရဲ့ အတိမ်အနက်ကို ပြသပေးသလို ဖြေရှင်းနည်းတွေကိုလည်း လမ်းညွှန်ပေးပါတယ်။ အဓိကအချက်ကတော့ ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှုကို အမြန်ဆုံးနဲ့ အထိရောက်ဆုံး လျှော့ချဖို့ပါပဲ။ ထက်တို့ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေအပေါ် မှီခိုမှုကို အဆုံးသတ်ပြီး နေ၊ လေ၊ ရေလိုမျိုး ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင် (Renewable Energy) တွေကို အစားထိုးသုံးစွဲဖို့ လိုပါတယ်။
ဒါက အစိုးရတွေနဲ့ ကုမ္ပဏီကြီးတွေရဲ့ တာဝန်လို့ ထင်ရပေမယ့် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီမှာလည်း တာဝန်ရှိပါတယ်။ ထက်တို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝနေထိုင်မှုပုံစံတွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်ဖို့ လိုပါတယ်။ စွမ်းအင်ချွေတာသုံးစွဲတာ၊ အမှိုက်လျှော့ချတာ၊ သစ်ပင်စိုက်တာ၊ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုနဲ့ပတ်သက်တဲ့ အသိပညာတွေကို ဖြန့်ဝေတာတွေကစလို့ ထက်တို့လုပ်နိုင်တာတွေ အများကြီးရှိပါတယ်။
အရေးကြီးဆုံးကတော့ ဒီပြဿနာကို မျက်ကွယ်မပြုဖို့ပါပဲ။ ငါတို့နိုင်ငံနဲ့ မဆိုင်ပါဘူး၊ ငါတစ်ယောက်တည်းလုပ်လို့ ဘာမှမထူးပါဘူးဆိုတဲ့ အတွေးတွေကို ဖယ်ရှားပစ်ရပါမယ်။ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကြီးက ထက်တို့အားလုံးရဲ့ တစ်ခုတည်းသော နေအိမ်ပါ။ ဒီနေအိမ်ကြီးကို ကာကွယ်ဖို့က ထက်တို့အားလုံးရဲ့ တာဝန်ပါ။
ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုက ထက်တို့ကို ရေခဲခေတ်သစ်တစ်ခုဆီကို တွန်းပို့နေသလားဆိုတဲ့မေးခွန်းရဲ့ အဖြေကတော့ မသေချာဘူး၊ ဒါပေမယ့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိတယ်ဆိုတာပါပဲ။ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုက ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေခဲခေတ်ကို တားဆီးထားနိုင်ပေမယ့် ဒေသဆိုင်ရာမှာ အကြီးအကျယ်အေးခဲစေနိုင်တဲ့ ရာသီဥတုစနစ်ပြိုလဲမှုတွေကိုတော့ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါတယ်။ The irony is terrifying.
ထက်တို့ဟာ အခုအချိန်မှာ လမ်းဆုံလမ်းခွတစ်ခုကို ရောက်နေပါပြီ။ Tipping Point ကိုမရောက်စေဖို့လိုပါတယ်။ ထက်တိုရဲ့ ရည်မှန်းချက်က ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို တားဆီးဖို မဟုတ်တော့ပါဘူး။ အဲ့ဒီအခွင့်အရေးက လက်လွတ်သွားခဲ့ပြီ။ အခုလုပ်ရမှာက နှစ်ပိုင်းပါ။ တစ်ပိုင်းက Mitigation ကို အစွမ်းကုန်လုပ်ပြီး ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရဖြစ်မယ့် အခြေအနေတွေကို ရှောင်လွှဖို။ နောက်တစ်ပိုင်းက Adaptation (လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင်နေထိုင်ခြင်း) ကို အကြီးအကျယ်လုပ်ပြီး ရှောင်လွှလိုမရတော့တဲ့ အကျိုးဆက်တွေကို ရင်ဆိုင်ဖိုပါပဲ။ ထက်တို့ရဲ့ ဒီနေ့လုပ်ရပ်တွေက အနာဂတ်မျိုးဆက်တွေ ဘယ်လိုကမ္ဘာကြီးမှာ နေထိုင်ရမလဲဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်ပေးသွားမှာပါ။ ထက်တို့အနေနဲ့ ဒီသိပ္ပံပညာရဲ့ သတိပေးချက်တွေကို နားထောင်ပြီး အတူတကွ လက်တွဲဆောင်ရွက်ကြမလား၊ ဒါမှမဟုတ် လျစ်လျူရှုပြီး မသေချာမရေရာတဲ့၊ အန္တရာယ်တွေပြည့်နှက်နေတဲ့ အနာဂတ်တစ်ခုဆီကို ဆက်ပြီးချီတက်ကြမလား?
ရွေးချယ်မှုက ထက်တို့လက်ထဲမှာပါ။
ထက်တိုရဲ့ ရည်မှန်းချက်က ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို တားဆီးဖို မဟုတ်တော့ပါဘူး။ အဲ့ဒီအခွင့်အရေးက လက်လွတ်သွားခဲ့ပြီ။ အခုလုပ်ရမှာက နှစ်ပိုင်းပါ။ တစ်ပိုင်းက Mitigation ကို အစွမ်းကုန်လုပ်ပြီး ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရဖြစ်မယ့် အခြေအနေတွေကို ရှောင်လွှဖို။ နောက်တစ်ပိုင်းက Adaptation (လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင်နေထိုင်ခြင်း) ကို အကြီးအကျယ်လုပ်ပြီး ရှောင်လွှလိုမရတော့တဲ့ အကျိုးဆက်တွေကို ရင်ဆိုင်ဖိုပါပဲ။
ဒီဆောင်းပါးကို ဖတ်ပြီး တစ်ခုခုတော့ တွေးစရာရသွားမယ်လို့ ထက်မျှော်လင့်ပါတယ်။ နောက်ထပ် စိတ်ဝင်စားစရာ သိပ္ပံအကြောင်းအရာတွေနဲ့ ထက် ပြန်လာခဲ့ပါဦးမယ်။ Bye for now!
ထက်
Comments
Post a Comment