ဆိုရှယ်မီဒီယာကို လုံလုံခြုံခြုံ ဘယ်လိုသုံးမလဲ?

- June 03, 2025

ဟယ်လို! ထက်တို့သူငယ်ချင်းတွေအားလုံး မင်္ဂလာပါနော်။ ထက်တို့အရွယ်မှာ ဆိုရှယ်မီဒီယာဆိုတာ မသုံးမဖြစ် သုံးနေကြရတဲ့ အရာတစ်ခု ဖြစ်နေပြီဆိုတာ အားလုံးသိမှာပါ။ Facebook, Instagram, TikTok, Telegram, Twitter (အခုဆိုရင် X ပေါ့နော်) စတဲ့ Platform တွေဟာ ထက်တို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ အရေးပါတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာပါပြီ။ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ စကားပြောတာ၊ ပုံတွေတင်တာ၊ ဗီဒီယိုတွေကြည့်တာ၊ သတင်းအချက်အလက်တွေ ရှာတာ အစရှိတဲ့ အရာတွေအကုန်လုံးကို ဆိုရှယ်မီဒီယာကနေ လုပ်ဆောင်နေကြပြီလေ။

ဒါပေမယ့် ဒီလို အကျိုးကျေးဇူးတွေ အများကြီးရှိသလိုပဲ၊ ဆိုရှယ်မီဒီယာကို သတိမထားဘဲ အသုံးပြုမိရင် ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ အန္တရာယ်တွေကလည်း ဒုနဲ့ဒေးပါပဲနော်။ အထူးသဖြင့် ထက်တို့လို မိန်းကလေးတွေအတွက်ဆို ပိုပြီးတောင် ဂရုစိုက်ဖို့ လိုပါတယ်လို့ ထက်ကတော့ မြင်မိပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ထက်က ထက်တို့ ဆိုရှယ်မီဒီယာကို ဘယ်လိုလုံလုံခြုံခြုံနဲ့ စိတ်အေးလက်အေး အသုံးပြုနိုင်မလဲဆိုတာလေးကို ကိုယ်တိုင်သိထားတဲ့ နည်းလမ်းလေးတွေ၊ အတွေ့အကြုံလေးတွေနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး မျှဝေပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

၁. ကိုယ့်ရဲ့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်တွေကို ကာကွယ်ပါ! (Personal Information ကာကွယ်ရေး)

ဆိုရှယ်မီဒီယာသုံးတဲ့အခါ အရေးအကြီးဆုံးအချက်ကတော့ ကိုယ့်ရဲ့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်တွေကို ကာကွယ်ဖို့ ပါပဲ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ထက်တို့ရဲ့ အချက်အလက်တွေကို မကောင်းတဲ့သူတွေ ရသွားရင် အလွဲသုံးစားလုပ်ခံရနိုင်လို့ပါနော်။

(က) ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက် ဘာတွေကို ဆိုလိုတာလဲ?

ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်ဆိုတာ ထက်တို့ရဲ့ နာမည်အပြည့်အစုံ၊ မွေးသက္ကရာဇ်၊ နေရပ်လိပ်စာ၊ ကျောင်းနာမည်၊ ဖုန်းနံပါတ်၊ Email လိပ်စာ၊ မိသားစုအကြောင်း စတာတွေ အကုန်လုံးကို ပြောတာပါ။ ဒီအချက်အလက်တွေကို ဘယ်တော့မှ Public (လူသိရှင်ကြား) ဖြစ်အောင် မတင်သင့်ပါဘူးနော်။

(ခ) ဘယ်သူနဲ့မှ မမျှဝေသင့်တဲ့ အချက်အလက်တွေ

အိမ်လိပ်စာနဲ့ အလုပ်/ကျောင်းလိပ်စာ: ဒါတွေက ကိုယ်ဘယ်မှာနေတယ်၊ ဘယ်ကိုသွားတယ်ဆိုတာကို လူဆိုးတွေ သိသွားစေနိုင်ပါတယ်။
ဖုန်းနံပါတ်နဲ့ Email လိပ်စာ: ကိုယ့်ကို စိတ်အနှောင့်အယှက်ပေးဖို့ ဆက်သွယ်တာမျိုးတွေ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
ဘဏ်အချက်အလက်တွေ (Credit Card/ Debit Card နံပါတ်): ဒါတွေကတော့ လုံးဝကို မမျှဝေသင့်တဲ့ အရာပါ။ ငွေကြေးဆိုင်ရာ လိမ်လည်မှုတွေ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
ကိုယ်ပိုင်မှတ်ပုံတင်နံပါတ် (ID Card Number): ဒါမျိုးကို ဘယ်တော့မှ မတင်ပါနဲ့။
မိသားစုဝင်တွေရဲ့ အချက်အလက်: ထက်တို့တင်တဲ့ ပုံတွေ၊ စာတွေထဲမှာ မိသားစုဝင်တွေရဲ့ နာမည်တွေ၊ ပုံတွေ၊ အချက်အလက်တွေကို ဖော်ပြတာမျိုး ရှောင်ပါ။

(ဂ) ကိုယ့်ပုံကိုယ်တင်ရင်လည်း သတိထားနော်!

ထက်တို့မိန်းကလေးတွေက ပုံလှလှလေးတွေရိုက်ပြီး တင်ရတာ ကြိုက်ကြတယ်မလား။ ဒါပေမယ့် ပုံတင်တဲ့အခါလည်း သတိထားရမှာတွေ ရှိတယ်နော်။

ကိုယ်ဘယ်နေရာမှာ ရှိနေတယ်ဆိုတာ ပြနေတဲ့ပုံတွေ: ဥပမာ- ကိုယ်ရောက်နေတဲ့ ကျောင်းနာမည်ကြီးတစ်ခုရဲ့ ရှေ့မှာရိုက်ထားတဲ့ပုံ၊ ကိုယ်နေတဲ့အိမ်နားက မှတ်တိုင်အမှတ်အသားပါတဲ့ပုံမျိုးတွေ မတင်မိအောင် သတိထားပါ။
ကိုယ်ဝတ်ထားတဲ့ ကျောင်းဝတ်စုံပုံ: ဒါက ကိုယ်ဘယ်ကျောင်းတက်နေလဲဆိုတာကို သိသာစေနိုင်တယ်။
ဈေးကြီးတဲ့ လက်ဝတ်ရတနာတွေ၊ ပစ္စည်းတွေကို မြင်သာအောင် တင်ထားတဲ့ပုံ: ဒါမျိုးတွေက မလိုလားအပ်တဲ့ အာရုံစိုက်မှုကို ခံရစေနိုင်ပါတယ်။
လွန်လွန်ကျူးကျူး ဆွဲဆောင်မှုရှိတဲ့ပုံများ: ဒါမျိုးတွေကလည်း ထက်တို့မိန်းကလေးတွေအတွက် အရမ်းအန္တရာယ်များပါတယ်။ မလိုလားအပ်တဲ့ Comments တွေ၊ Messages တွေ ရလာနိုင်ပါတယ်။

၂. ခိုင်မာတဲ့ လျှို့ဝှက်နံပါတ် (Password) တွေ သုံးပါ!

ဒါကလည်း အရမ်းကို အရေးကြီးတဲ့ အချက်ပါ။ ထက်တို့ရဲ့ Social Media Accounts တွေရဲ့ သော့လိုပါပဲ။ သော့က ခိုင်မာလေ၊ အိမ်ထဲကို ခိုးဝင်ဖို့ ခက်လေပဲလေ။

(က) Password ဘယ်လိုဖွဲ့စည်းမလဲ?

အနည်းဆုံး စာလုံး ၈ လုံးအထက်: ပိုရှည်လေ ပိုကောင်းလေပါပဲ။
အက္ခရာအကြီး၊ အသေး၊ ဂဏန်းနဲ့ အထူးသင်္ကေတများ (ဥပမာ - !, @, #, $, % စတာတွေ) ရောပြီးသုံးပါ: ဥပမာ - Th3t@MyLife!2025 လိုမျိုးပေါ့။
ကိုယ့်နာမည်၊ မွေးသက္ကရာဇ်၊ ဖုန်းနံပါတ်၊ ၁၂၃၄၅၆၇၈၉၊ password123456789 စတဲ့ လွယ်လွယ်ကူကူ မှန်းလို့ရတဲ့ စကားလုံးတွေ ရှောင်ပါ: ဒါမျိုးတွေက ဟက်ကာတွေ အလွယ်တကူ သိနိုင်ပါတယ်။
Account တစ်ခုနဲ့ တစ်ခု Password မတူပါစေနဲ့: Facebook အတွက်သုံးတဲ့ Password ကို Instagram အတွက် မသုံးပါနဲ့။ တကယ်လို့ Account တစ်ခု ဟက်ခံရရင် ကျန်တာတွေပါ ဆက်ပြီး ဟက်ခံရနိုင်ပါတယ်။

(ခ) Password Manager တွေ အသုံးပြုပါ!

Password တွေ အများကြီးမှတ်ထားရတာ ခက်တယ်ဆိုရင် Password Manager Application တွေ သုံးနိုင်ပါတယ်။ သူတို့က ထက်တို့အတွက် ခိုင်မာတဲ့ Password တွေ ဖန်တီးပေးပြီး လုံလုံခြုံခြုံ မှတ်ထားပေးပါတယ်။ ထက်ကတော့ LastPass, 1Password စတာတွေ ကြားဖူးပါတယ်နော်။

(ဂ) Two-Factor Authentication (2FA) ကို ဖွင့်ထားပါ!

ဒါကတော့ ထက်တို့ရဲ့ Account ကို ပိုပြီး လုံခြုံစေမယ့် နည်းလမ်းတစ်ခုပါ။ Two-Factor Authentication (2FA) ဆိုတာ ကိုယ် Account ကို Login ဝင်တဲ့အခါ Password ရိုက်ပြီးရင် ဖုန်းထဲကို SMS ဒါမှမဟုတ် Google Authenticator လိုမျိုး App ကနေ ကုဒ်တစ်ခု ထပ်ပို့ပေးတာမျိုးပါ။ အဲဒီကုဒ်ကို ရိုက်ထည့်နိုင်မှ Login ဝင်လို့ရမှာဖြစ်လို့ တခြားသူတွေ ကိုယ့် Password သိနေရင်တောင် ဝင်လို့ရမှာမဟုတ်ပါဘူး။ Facebook, Instagram တို့မှာ 2FA ဖွင့်လို့ရပါတယ်။ ထက်ကတော့ အားလုံးကို ဖွင့်ထားဖို့ တိုက်တွန်းချင်ပါတယ်နော်။

၃. Privacy Setting တွေကို စစ်ဆေးပါ! (Privacy Settings Check)

ဆိုရှယ်မီဒီယာ Platform တိုင်းမှာ Privacy Settings ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဒါတွေကို သေချာနားလည်အောင် ဖတ်ပြီး ကိုယ့်အတွက် အသင့်တော်ဆုံးဖြစ်အောင် ချိန်ညှိထားဖို့ လိုပါတယ်။ ဒါမှ ကိုယ့်ရဲ့ Post တွေကို ဘယ်သူတွေ မြင်ရမလဲ၊ ကိုယ့်ရဲ့ အချက်အလက်တွေကို ဘယ်သူတွေ ကြည့်လို့ရမလဲဆိုတာ ထိန်းချုပ်နိုင်မှာပါ။

(က) Post တွေကို ဘယ်သူတွေ မြင်စေချင်လဲ?

Public: လူတိုင်းမြင်ရမယ်။ ကိုယ့်သူငယ်ချင်းမဟုတ်တဲ့သူတွေပါ မြင်နိုင်တယ်။ (လုံးဝမထောက်ခံပါဘူးနော်)
Friends: ကိုယ့်သူငယ်ချင်းတွေပဲ မြင်ရမယ်။
Friends except...: ကိုယ့်သူငယ်ချင်းတွေထဲက တချို့ကိုတော့ မမြင်စေချင်ဘူးဆိုရင် ရွေးလို့ရတယ်။
Only Me: ကိုယ်တစ်ယောက်တည်းပဲ မြင်ရမယ်။

ထက်ကတော့ ကိုယ့်ရဲ့ Post တွေကို Friends (သူငယ်ချင်းများ) ပဲ မြင်အောင် ထားဖို့ အကြံပြုချင်ပါတယ်နော်။ တချို့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာဆန်တဲ့ ပုံတွေ၊ စာတွေဆိုရင် Only Me ဒါမှမဟုတ် Custom (ကိုယ်ယုံကြည်ရတဲ့သူငယ်ချင်း အနည်းငယ်) လောက်ပဲ မြင်အောင်ထားတာ ပိုကောင်းပါတယ်။

(ခ) Profile မှာ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက် ဖုံးကွယ်ထားပါ!

မွေးသက္ကရာဇ်: မွေးသက္ကရာဇ် အပြည့်အစုံကို လူအများမြင်အောင် မထားပါနဲ့။ မွေးနေ့ကိုပဲ မြင်အောင် ထားတာမျိုး၊ ဒါမှမဟုတ် လုံးဝဖျောက်ထားတာမျိုး လုပ်သင့်ပါတယ်။
ဖုန်းနံပါတ်၊ Email: ဖုံးကွယ်ထားပါ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်တိုင်သာ မြင်အောင်ထားပါ။
Relationships: ကိုယ့်ရဲ့ ဆက်ဆံရေးအခြေအနေကို လူသိရှင်ကြား မပြသင့်ပါဘူး။
Photos of Me (ကိုယ်တိုင် Tag လုပ်ခံရတဲ့ ပုံများ): သူငယ်ချင်းတွေက ကိုယ့်ကို ပုံတင်ပြီး Tag လုပ်တဲ့အခါ Auto Approve မဖြစ်အောင် Review Tags (Tag တွေကို ပြန်စစ်ဆေးခြင်း) လုပ်ပြီးမှ ကိုယ်ကြိုက်ရင် Approve ပေးတာမျိုး လုပ်ထားသင့်ပါတယ်။ ဒါမှ ကိုယ့်ရဲ့ ခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ ကိုယ့်ပုံတွေ ထွက်လာတာမျိုး မဖြစ်မှာပေါ့။

၄. အွန်လိုင်းသူစိမ်းတွေနဲ့ ဆက်ဆံရေး သတိထားပါ!

ဆိုရှယ်မီဒီယာရဲ့ အားသာချက်တစ်ခုက ကမ္ဘာအနှံ့က လူတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်နိုင်တာပါပဲ။ ဒါပေမယ့် ဒီလို ချိတ်ဆက်မှုတွေထဲမှာ အန္တရာယ်ရှိတဲ့သူတွေလည်း ပါနိုင်တယ်ဆိုတာကိုတော့ သတိပြုရပါမယ်နော်။

(က) Friend Request/Follow Request လက်ခံတဲ့အခါ

မသိတဲ့သူတွေရဲ့ Request တွေကို မလက်ခံပါနဲ့: Profile အတုတွေ၊ လူဆိုးတွေ အများကြီးရှိပါတယ်။
Profile ကို သေချာစစ်ဆေးပါ: ပုံတွေ ဘယ်လောက်တင်ထားလဲ၊ ဘယ်အချိန်ကတည်းက Account ရှိလဲ၊ သူငယ်ချင်းဘယ်နှယောက်ရှိလဲ၊ သူတို့ရဲ့ Post တွေက ဘာတွေလဲ စတာတွေကို ကြည့်ပါ။
Fake Account (အတုအယောင် Account) တွေ ခွဲခြားတတ်ပါစေ: ပုံတစ်ပုံတည်းပဲ ရှိတာ၊ သူငယ်ချင်းနည်းတာ၊ Post တွေ လုံးဝမရှိတာ၊ ထူးဆန်းတဲ့နာမည်တွေနဲ့ Account တွေဆိုရင် သတိထားပါ။

(ခ) Message ပို့တဲ့အခါ သတိထားပါ!

ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်တွေ မပြောပါနဲ့: အွန်လိုင်းကနေသိတဲ့ မိတ်ဆွေအသစ်ဆိုပြီး ကိုယ့်ရဲ့ အိမ်လိပ်စာ၊ ဖုန်းနံပါတ်၊ ကျောင်းအကြောင်း စတာတွေ အလွယ်တကူ မပြောမိပါစေနဲ့။
ဗီဒီယိုခေါ်တာ၊ ပုံပို့တာ သတိထားပါ: မသိတဲ့သူတွေနဲ့ ဗီဒီယိုခေါ်တာ၊ မသင့်တော်တဲ့ ပုံတွေပို့တာမျိုး လုံးဝမလုပ်ပါနဲ့။ ဒါမျိုးတွေက Blackmail လုပ်ခံရနိုင်ခြေ အများဆုံးပါပဲနော်။
တကယ်တွေ့ဖို့ ချိန်းရင် မိဘကို ပြောပြပါ: အွန်လိုင်းကနေသိတဲ့သူနဲ့ တကယ်တွေ့မယ်ဆိုရင် မိဘ (ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ယုံကြည်ရတဲ့လူကြီး) ကို သေချာပြောပြပြီး သူတို့နဲ့ အတူတူသွားတာ၊ လူစည်ကားတဲ့နေရာမှာ တွေ့တာမျိုး လုပ်သင့်ပါတယ်။ လုံးဝ တစ်ယောက်တည်း သွားမတွေ့ပါနဲ့နော်။

(ဂ) အွန်လိုင်းကနေ ငွေကြေးကိစ္စ ဘယ်တော့မှ မလုပ်ပါနဲ့!

ငွေတောင်းခံတာတွေ: ကိုယ့်ကို စကားတွေပြောရင်း နောက်ပိုင်း ငွေကြေးကိစ္စ ပြောလာရင် လုံးဝသတိထားပါ။ ဒါတွေက Scam (လိမ်လည်မှု) ပါပဲ။
ရင်းနှီးမြှုပ်နှံဖို့ ပြောတာတွေ: အကျိုးအမြတ်များတယ်ဆိုပြီး အွန်လိုင်းကနေ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံဖို့ ပြောလာရင်လည်း လုံးဝ လက်မခံပါနဲ့။

၅. Phishing နဲ့ Malware တွေကို သတိထားပါ!

Phishing နဲ့ Malware (မဲလ်ဝဲ) ဆိုတာ ထက်တို့ရဲ့ Personal Information တွေကို ခိုးယူဖို့ ဒါမှမဟုတ် ဖုန်း/ကွန်ပျူတာထဲကို ဗိုင်းရပ်စ်ထည့်ဖို့ ကြိုးစားတာမျိုးတွေပါ။

(က) Phishing ဆိုတာ ဘာလဲ?

Phishing ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ Bank Account, Email, Social Media Account တွေရဲ့ Password တွေကို လိမ်လည်ပြီး ရယူဖို့ ကြိုးစားတာပါ။ ဥပမာ-

Email တွေ၊ Message တွေ: Facebook က ပို့တယ်ဆိုပြီး ကိုယ့် Account ကို Verify လုပ်ခိုင်းတာ၊ Password ပြောင်းခိုင်းတာမျိုး Email တွေ၊ Message တွေ ရောက်လာတတ်တယ်။ ဒါပေမယ့် Email address ကို သေချာကြည့်ရင် Facebook ရဲ့ တကယ့် Email မဟုတ်ဘဲ စာလုံးပေါင်းမှားနေတာမျိုး တွေ့ရတတ်ပါတယ်။
Link တွေ: မသင်္ကာဖွယ် Link တွေကို နှိပ်မိရင် ကိုယ့်ရဲ့ Username, Password တွေကို ရိုက်ခိုင်းတဲ့ Page အတုတွေ ပေါ်လာတတ်တယ်။ အဲဒီမှာ ရိုက်ထည့်လိုက်တာနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ အချက်အလက်တွေ သူတို့လက်ထဲ ရောက်သွားပြီနော်။

(ခ) ဘယ်လို ရှောင်ရှားမလဲ?

မသင်္ကာဖွယ် Link တွေကို မနှိပ်ပါနဲ့: Email, Message တွေက လာတဲ့ Link တွေကို မနှိပ်ခင် သေချာစဉ်းစားပါ။
Website ရဲ့ URL ကို စစ်ဆေးပါ: https:// နဲ့ စတဲ့ Website တွေက ပိုလုံခြုံပါတယ်။ URL ရဲ့ စာလုံးပေါင်း မှန်မမှန် စစ်ဆေးပါ။
Personal Information တွေကို အလွယ်တကူ မဖြည့်ပါနဲ့: မသင်္ကာဖွယ် Website တွေမှာ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်တွေကို မဖြည့်ပါနဲ့။

(ဂ) Malware (မဲလ်ဝဲ) နဲ့ Virus တွေ

Malware ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ ဖုန်း ဒါမှမဟုတ် ကွန်ပျူတာကို ထိခိုက်စေဖို့ ရည်ရွယ်ထားတဲ့ Software အမျိုးအစားတွေပါ။ သူတို့က ကိုယ့်ရဲ့ အချက်အလက်တွေကို ခိုးယူတာ၊ ဖုန်းကို ထိန်းချုပ်တာမျိုးတွေ လုပ်နိုင်ပါတယ်။

မယုံကြည်ရတဲ့ App တွေကို မဒေါင်းပါနဲ့: Play Store/App Store ကနေမဟုတ်ဘဲ တခြားနေရာတွေကနေ App တွေ ဒေါင်းတာမျိုး ရှောင်ပါ။
Anti-Virus Software သုံးပါ: ဖုန်း ဒါမှမဟုတ် ကွန်ပျူတာမှာ Anti-Virus Software တွေ ထည့်ထားသင့်ပါတယ်။

၆. Cyberbullying (ဆိုက်ဘာအနိုင်ကျင့်မှု) ကို ဘယ်လို ကိုင်တွယ်မလဲ?

Cyberbullying ဆိုတာ ဆိုရှယ်မီဒီယာပေါ်မှာ အနိုင်ကျင့်တာ၊ စော်ကားတာ၊ ခြိမ်းခြောက်တာမျိုးတွေကို ပြောတာပါ။ ထက်တို့ မိန်းကလေးတွေကြားမှာ ဒါမျိုးတွေ ပိုဖြစ်တတ်တယ်လို့ ထက်ကြားဖူးပါတယ်။ တကယ်လို့ ကိုယ်တိုင် ဒါမျိုးကြုံလာရင် ဘယ်လိုလုပ်ရမလဲဆိုတာ ကြိုသိထားဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

(က) Cyberbullying ကြုံလာရင် ဘာလုပ်မလဲ?

ပြန်မပြောပါနဲ့: အနိုင်ကျင့်တဲ့သူတွေကို ပြန်ပြီး ရန်တွေ့တာ၊ ပြန်ပြောတာမျိုး မလုပ်ပါနဲ့။ သူတို့က ကိုယ့်ကို ပိုပြီး စိတ်အနှောင့်အယှက်ပေးလာပါလိမ့်မယ်။
သက်သေယူပါ: သူတို့ပြောထားတဲ့ စကားတွေ၊ ပုံတွေ၊ ဗီဒီယိုတွေကို Screenshot ရိုက်ထားပါ ဒါမှမဟုတ် Record လုပ်ထားပါ။ ဒါတွေက နောက်ပိုင်းမှာ အထောက်အထား ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
Block လုပ်ပါ: အနိုင်ကျင့်တဲ့သူတွေကို Block (ပိတ်ပစ်) လိုက်ပါ။ ဒါမှ သူတို့ ကိုယ့်ကို ထပ်ပြီး ဆက်သွယ်လို့ မရတော့မှာ။
Report လုပ်ပါ: ဆိုရှယ်မီဒီယာ Platform တိုင်းမှာ Report (အကြောင်းကြား) လုပ်တဲ့ စနစ်ရှိပါတယ်။ အဲဒီကနေ Report လုပ်ပါ။ Platform တွေက ဒါမျိုးတွေကို အရေးယူပေးလေ့ရှိပါတယ်။
မိဘ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ယုံကြည်ရတဲ့ လူကြီးကို ပြောပြပါ: ဒါကတော့ အရေးအကြီးဆုံးအချက်ပါ။ ကိုယ်တစ်ယောက်တည်း ခံစားမနေပါနဲ့။ မိဘတွေ၊ ဆရာ/ဆရာမတွေ၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်အရမ်းယုံကြည်ရတဲ့ လူကြီးတစ်ယောက်ကို ဖြစ်ကြောင်းကုန်စင် ပြောပြပါ။ သူတို့က ထက်တို့ကို ကူညီပေးနိုင်မှာပါ။
ဥပဒေကြောင်းအရ အရေးယူနိုင်တယ်ဆိုတာ သိထားပါ: တကယ်လို့ အခြေအနေက ပြင်းထန်ပြီး ကိုယ့်ကို အန္တရာယ်ပြုမယ့်အဆင့် ရောက်လာပြီဆိုရင် ဥပဒေကြောင်းအရပါ အရေးယူလို့ရတယ်ဆိုတာကို သိထားပါ။

(ခ) ကိုယ်တိုင် Cyberbullying မလုပ်မိအောင် သတိထားပါ!

တချို့သူတွေကတော့ ကိုယ်တိုင်မသိဘဲ သူငယ်ချင်းတွေကို ဒါမှမဟုတ် တခြားသူတွေကို Cyberbullying လုပ်မိတတ်ပါတယ်။ ဒါမျိုးလည်း မဖြစ်အောင် ထက်တို့ သတိထားရမယ်နော်။

သူများရဲ့ ပုံတွေ၊ ဗီဒီယိုတွေ မဖြန့်ပါနဲ့: သူများရဲ့ ပုံတွေ၊ ဗီဒီယိုတွေကို သူတို့ခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ ဖြန့်တာမျိုး မလုပ်ပါနဲ့။
မကောင်းတဲ့ Comment တွေ၊ Message တွေ မရေးပါနဲ့: ကိုယ်ရေးတဲ့ Comment တွေ၊ Message တွေက တစ်ဖက်လူကို ထိခိုက်စေနိုင်တယ်ဆိုတာ အမြဲသတိရပါ။
အတင်းအဖျင်းတွေ မပြောပါနဲ့: အွန်လိုင်းပေါ်မှာ သူများအတင်းအဖျင်းတွေ ပြောတာမျိုး၊ ဂုဏ်သိက္ခာ ထိခိုက်အောင် လုပ်တာမျိုး မလုပ်ပါနဲ့။

၇. သတင်းအချက်အလက်တွေကို စိစစ်ပါ! (Fact Check)

ဆိုရှယ်မီဒီယာပေါ်မှာ သတင်းမှားတွေ (Fake News)၊ ကောလဟာလတွေက အရမ်းများပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကိုယ်မြင်ရတဲ့ သတင်းတိုင်းကို ချက်ချင်းမယုံဘဲ စိစစ်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။

(က) ဘယ်လို စိစစ်မလဲ?

သတင်းရင်းမြစ်ကို ကြည့်ပါ: ဘယ် Website က တင်တာလဲ၊ ယုံကြည်စိတ်ချရတဲ့ သတင်းဌာနဟုတ်ရဲ့လားဆိုတာ ကြည့်ပါ။
ခေါင်းစဉ်နဲ့ အကြောင်းအရာကို တိုက်စစ်ပါ: ခေါင်းစဉ်က ဆွဲဆောင်မှုရှိပေမယ့် အကြောင်းအရာက တခြားစီ ဖြစ်နေတာမျိုးတွေ ရှိတတ်ပါတယ်။
တခြားသတင်းဌာနတွေမှာ ရှာကြည့်ပါ: ဒီသတင်းကို တခြားယုံကြည်ရတဲ့ သတင်းဌာနတွေကလည်း ဖော်ပြထားလားဆိုတာ ရှာဖွေကြည့်ပါ။
ပုံတွေ၊ ဗီဒီယိုတွေရဲ့ မူရင်းကို ရှာဖွေပါ: ပုံတွေ၊ ဗီဒီယိုတွေက အရင်ကတည်းက ရှိနေတဲ့ပုံတွေလား၊ အကြောင်းအရာနဲ့ သက်ဆိုင်ရဲ့လားဆိုတာ Google Image Search လိုမျိုးနဲ့ ရှာကြည့်လို့ရပါတယ်။

(ခ) သတင်းမှားတွေ မဖြန့်မိပါစေနဲ့!

ကိုယ်တိုင်ကလည်း သတင်းမှားတွေကို မသိဘဲ Share (မျှဝေ) မိတာမျိုး မလုပ်ပါနဲ့။ တစ်ခုခုကို Share မလုပ်ခင် သေချာစိစစ်ပြီးမှ Share လုပ်ပါ။

၈. ဆိုရှယ်မီဒီယာ သုံးစွဲချိန်ကို ထိန်းချုပ်ပါ! (Screen Time Management)

ဆိုရှယ်မီဒီယာသုံးတာ များလာရင် ထက်တို့ရဲ့ စိတ်ကျန်းမာရေး၊ ပညာရေး၊ မျက်လုံးကျန်းမာရေး စတာတွေမှာ ထိခိုက်မှုတွေ ရှိလာနိုင်ပါတယ်နော်။

(က) ဘာကြောင့် ထိန်းချုပ်ဖို့လိုတာလဲ?

အချိန်ဖြုန်းမိတာ: ဆိုရှယ်မီဒီယာသုံးရင်း အချိန်ကုန်သွားလို့ စာလုပ်ဖို့ အချိန်မရတာ၊ အိပ်ရေးပျက်တာမျိုးတွေ ဖြစ်တတ်တယ်။
နှိုင်းယှဉ်မှုတွေ: သူများတွေရဲ့ အလှအပတွေ၊ ပျော်ရွှင်စရာ ဘဝတွေကို ကြည့်ပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် နှိုင်းယှဉ်မိတာ၊ စိတ်ဓာတ်ကျတာမျိုးတွေ ဖြစ်တတ်တယ်။
မျက်လုံးအာရုံကြော ထိခိုက်တာ: ဖုန်း၊ ကွန်ပျူတာ အကြာကြီးကြည့်တာက မျက်လုံးကို ထိခိုက်စေပါတယ်။
လူမှုဘဝနဲ့ ကင်းကွာလာတာ: အွန်လိုင်းပေါ်မှာပဲ အချိန်ကုန်ပြီး တကယ့်အပြင်က လူမှုဆက်ဆံရေးတွေ နည်းပါးလာတာမျိုး ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

(ခ) ဘယ်လို ထိန်းချုပ်မလဲ?

နေ့စဉ် သုံးစွဲမယ့် အချိန် ကန့်သတ်ထားပါ: App တွေမှာ Screen Time Limit ထားလို့ရပါတယ်။
Notification (သတိပေးချက်) တွေကို ပိတ်ထားပါ: မလိုအပ်တဲ့ Notification တွေက ကိုယ့်ကို ဖုန်းသုံးဖို့ အမြဲဆွဲဆောင်နေတတ်ပါတယ်။
ဖုန်းကို အိပ်ရာနား မထားပါနဲ့: မအိပ်ခင် ဖုန်းသုံးတာက အိပ်ရေးပျက်စေနိုင်ပါတယ်။
အချိန်ပိုင်းလေးတွေ နားပါ: နာရီဝက် သုံးပြီးရင် ၁၀ မိနစ်လောက် နားတာမျိုး လုပ်ပါ။
အပြင်မှာ လှုပ်ရှားပါ: သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ အပြင်မှာ ဆုံတာ၊ ကစားတာ၊ ကိုယ်စိတ်ဝင်စားတဲ့ အားကစားတွေ လုပ်တာမျိုးက စိတ်ကို ပိုလန်းဆန်းစေပါတယ်။
Digital Detox (ဒစ်ဂျစ်တယ် အနားယူခြင်း) လုပ်ပါ: တစ်ခါတလေ ဖုန်းကို ခဏပိတ်ထားပြီး အွန်လိုင်းကနေ ခဏလေး ကင်းကွာကြည့်ပါ။

၉. ဆော့ဖ်ဝဲလ်တွေကို အမြဲ Update လုပ်ပါ!

ထက်တို့သုံးနေတဲ့ ဖုန်း Operating System (iOS, Android) တွေ၊ App တွေ၊ Browser တွေက အမြဲ Update (အဆင့်မြှင့်တင်မှု) တွေ ထွက်နေတတ်ပါတယ်။ ဒီ Update တွေက Features အသစ်တွေ အပြင် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာတွေကို ပြုပြင်ပေးတာ (Security Fixes) တွေလည်း ပါဝင်ပါတယ်။

(က) ဘာလို့ Update လုပ်သင့်တာလဲ?

လုံခြုံရေးအားနည်းချက်တွေ ပြင်ဆင်တာ: ဟက်ကာတွေက Software ရဲ့ အားနည်းချက်တွေကို ရှာပြီး တိုက်ခိုက်တတ်ကြပါတယ်။ Update လုပ်ထားခြင်းအားဖြင့် အဲဒီအားနည်းချက်တွေကို ပြင်ဆင်ပြီးသားဖြစ်လို့ လုံခြုံမှု ပိုရှိပါတယ်။
စွမ်းဆောင်ရည် ပိုကောင်းလာတာ: Update တွေက App တွေရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်ကိုလည်း ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ပေးပါတယ်။

(ခ) ဘယ်လို Update လုပ်မလဲ?

Auto Update ဖွင့်ထားပါ: ဖုန်းရဲ့ Settings ထဲမှာ App တွေ Auto Update ဖြစ်အောင် ဖွင့်ထားပါ။ ဒါမှမဟုတ် Wifi နဲ့ချိတ်ဆက်ထားချိန်မှာ Auto Download လုပ်ထားလို့ရပါတယ်။
OS Update တွေကိုလည်း မမေ့ပါနဲ့: ဖုန်းရဲ့ Operating System Update တွေကိုလည်း အမြဲလုပ်ပေးပါ။

၁၀. အများသုံး Wifi တွေကို သတိထားပါ! (Public Wi-Fi Precaution)

ကော်ဖီဆိုင်တွေ၊ စာသင်ကျောင်းတွေ၊ ဈေးဝယ်စင်တာတွေမှာ Free Wifi တွေ ရှိတတ်တယ်နော်။ ဒါတွေက အဆင်ပြေပေမယ့် လုံခြုံမှုတော့ သိပ်မရှိပါဘူး။

(က) ဘာလို့ မလုံခြုံတာလဲ?

Public Wifi တွေက Encrypted မဖြစ်တဲ့အတွက် ဟက်ကာတွေက ထက်တို့ရဲ့ အချက်အလက်တွေကို အလွယ်တကူ ကြားဖြတ်ဖတ်လို့ရပါတယ်။ Password တွေ၊ Credit Card နံပါတ်တွေ စတာတွေကို သူတို့ သိသွားနိုင်ပါတယ်။

(ခ) ဘယ်လို သတိထားမလဲ?

အများသုံး Wifi နဲ့ အရေးကြီးတာတွေ မလုပ်ပါနဲ့: Online Banking လုပ်တာ၊ Personal Information ဖြည့်တာ၊ Password တွေ ရိုက်တာမျိုး လုံးဝမလုပ်ပါနဲ့။
VPN (Virtual Private Network) သုံးပါ: VPN သုံးရင် ကိုယ့်ရဲ့ Internet Connection က Encrypted ဖြစ်သွားတဲ့အတွက် ပိုလုံခြုံပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ယုံကြည်စိတ်ချရတဲ့ VPN ကိုတော့ ရွေးချယ်သုံးရမှာနော်။
အသုံးမလိုရင် Wifi ပိတ်ထားပါ: မလိုအပ်ဘဲ Wifi ကို ဖွင့်ထားတာကလည်း လုံခြုံရေး အားနည်းချက်တွေ ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့...

ထက်တို့ရဲ့ ဆိုရှယ်မီဒီယာ ဘဝက ပျော်စရာကောင်းပြီး စိတ်လှုပ်ရှားစရာ ဖြစ်နေသင့်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီလို အကျိုးကျေးဇူးတွေ ပေးနိုင်တဲ့ ဆိုရှယ်မီဒီယာကို လုံလုံခြုံခြုံနဲ့ စမတ်ကျကျ အသုံးပြုတတ်ဖို့ကလည်း အရမ်းအရေးကြီးပါတယ်။ အခု ထက်ပြောပြသွားတဲ့ အချက်လေးတွေကို သေချာလိုက်နာပြီး ကိုယ့်ရဲ့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ လုံခြုံမှုကို အမြဲဂရုစိုက်မယ်ဆိုရင် ထက်တို့အားလုံး စိတ်အေးလက်အေးနဲ့ ပျော်ရွှင်စွာ ဆိုရှယ်မီဒီယာကို အသုံးပြုနိုင်မှာပါနော်။

အဓိကကတော့ မသိရင် မလုပ်ပါနဲ့၊ မယုံရင် မနှိပ်ပါနဲ့၊ မသေချာရင် မမျှဝေပါနဲ့ ဆိုတဲ့ အချက်လေးတွေကို အမြဲသတိရနေဖို့ပါပဲ။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်တတ်ဖို့က ထက်တို့မိန်းကလေးတွေအတွက် တကယ်ကို အရေးကြီးဆုံးပါပဲ။

အားလုံးပဲ ဆိုရှယ်မီဒီယာပေါ်မှာ လုံခြုံပျော်ရွှင်စွာ နေနိုင်ကြပါစေလို့ ထက်က ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။ နောက်ထပ် သိချင်တာတွေရှိရင်လည်း ထက်ကို လာမေးလို့ရပါတယ်ရှင်။